Türk dünyası bugün · Kavram ve eser

Altay dil ailesi

Türk, Moğol ve Tunguz dillerinin (bazı görüşlere göre Kore ve Japon dillerinin de) ortak bir atadan geldiğini savunan, hâlâ tartışılan dil ailesi görüşü.

Altay dil ailesi görüşü, Türk dilleri, Moğol dilleri ve Tunguz (Mançu-Tunguz) dillerinin ortak bir ata dilden geldiğini savunur. Bazı araştırmacılar Kore ve Japon dillerini de bu gruba ekler; bu geniş hâline “Makro-Altay” ya da son yıllarda “Avrasya (Transeurasian) dilleri” denir. Konu dilbilimin en uzun süren tartışmalarından biridir.

İçindekiler
  1. Görüşün doğuşu
  2. Benzerlikler
  3. Tartışma
  4. Yeni araştırmalar
  5. Kaynakça

Görüşün doğuşu

18. yüzyılda İsveçli subay Philip Johan von Strahlenberg, Sibirya’da esirken bu dillerin benzerliklerini fark etti. 19. yüzyılda Fin dilbilimci Matthias Castrén ve sonra Gustaf John Ramstedt, Türk, Moğol ve Tunguz dillerini “Altay” adı altında birleştirdi; ad, bu halkların ana yurdu sayılan Altay dağlarından gelir. Bir dönem Macarca ve Fince gibi Ural dilleriyle birlikte büyük bir “Ural-Altay” ailesi de düşünüldü; bugün Ural dillerinin ayrı bir aile olduğu genel kabul görür.

Benzerlikler

Türk, Moğol ve Tunguz dilleri pek çok yapısal özellik paylaşır: hepsi eklemelidir, ünlü uyumu vardır, cümle yüklemle biter, ön ek yerine son ek kullanılır, dilbilgisel cinsiyet yoktur. Türkçe ile Moğolca arasında “taş” (Moğolca çuluu) gibi farklı kelimelerin yanında, “tengri/tenger” (gök) ve “kara/har” gibi çok sayıda ortak kelime de bulunur.

Tartışma

Dilbilimcilerin bir kısmı bu benzerliklerin ortak bir kökten değil, yüzyıllar süren komşuluk ve kelime alışverişinden kaynaklandığını savunur. Bu görüşe göre ortak kelimelerin çoğu Türkçeden Moğolcaya, Moğolcadan Tunguzcaya geçmiştir; temel sayılar ve vücut adları ise büyük ölçüde farklıdır. Ortak kökeni savunanlar ise ses denkliklerine ve dilbilgisi eklerindeki benzerliklere dikkat çeker.

Yeni araştırmalar

2021’de Martine Robbeets ve arkadaşlarının Nature dergisinde yayımlanan çalışması, dil, arkeoloji ve genetik verilerini birleştirerek bu dillerin yaklaşık 9 bin yıl önce Kuzeydoğu Çin’deki darı tarımı yapan topluluklardan yayıldığını öne sürdü. Bu çalışma ilgi uyandırdı, ama tartışmayı sona erdirmedi.

Kaynakça

  • Gustaf John Ramstedt, Altay Dilbilimine Giriş, TDK.
  • Martine Robbeets vd., “Triangulation supports agricultural spread of the Transeurasian languages”, Nature, 2021.
  • Alexander Vovin, “The end of the Altaic controversy”, Central Asiatic Journal, 2005.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Altay dil ailesi için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →