Türk bitig · 163 madde

Türk Ansiklopedisi

Kağanlar, sultanlar, devletler, meydan savaşları, şehirler ve taşa kazınmış sözler. Her madde birbirine bağlı: bir isme dokun, tarihin içinde yürü.

Ansiklopedi herkese açık. Adını Göktürkçe yazmak ve boyunu bulmak için ücretsiz üye ol

Hükümdarlar ve kişiler 53

Türk–İslam · 1403 dolayı–1474Ali KuşçuUluğ Bey’in rasathanesinde yetişip astronomi ve matematik birikimini Fatih’in daveti üzerine İstanbul’a taşıyan büyük bilgin.Alp Arslan — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1063–1072Alp ArslanMalazgirt’te Bizans imparatorunu yenip esir alan, Anadolu’nun kapısını Türklere açan Selçuklu sultanı.Alp Er Tunga — temsilî canlandırmaSaka · İskit · Destan çağıAlp Er TungaÖlümüne yakılan ağıtı Kaşgarlı Mahmud’un kaydettiği, Turan’ın efsanevi hükümdarı.Attila — temsilî canlandırmaHunlar · 434–453AttilaAvrupa Hun İmparatorluğu’nun hükümdarı; Doğu Roma’yı vergiye bağlayan, Galya ve İtalya’ya seferler yapan “Tanrı’nın kırbacı”.Babür Şah — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1526–1530Babür ŞahPanipat’la Hindistan’da Babür İmparatorluğu’nu kuran şair hükümdar; Baburname’nin yazarı.Osmanlı · 1478 dolayı–1546Barbaros Hayreddin PaşaCezayir’i Osmanlı’ya bağlayan, Preveze’de Haçlı donanmasını yenip Akdeniz’i “Türk gölü” yapan kaptan-ı derya.Bilge Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 716–734Bilge KağanII. Göktürk Kağanlığı’nın hükümdarı; Türk milletine taştan seslenen yazıtın sahibi.Bilge Tonyukuk — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 646 dolayı – 726 dolayıBilge TonyukukDört kağana yol gösteren Göktürk devlet adamı ve stratejist; kendi adına yazıt diktiren ilk Türk.Bögü Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 759–779Bögü KağanUygur Kağanlığı’nın hükümdarı; Maniheizmi devlet dini yapan ve Tang Çin’ini isyandan kurtaran kağan.Bumin Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 552Bumin KağanGöktürk Kağanlığı’nın kurucusu; Juan-juan egemenliğine son verip “İl Kağan” unvanını alan hükümdar.Cengiz Han — temsilî canlandırmaBozkır mirası · 1206–1227Cengiz HanBozkır boylarını birleştirip Moğol İmparatorluğu’nu kuran, Türk ve Moğol tarihinin en büyük cihangirlerinden biri.Çağrı Bey — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 989 dolayı – 1060Çağrı BeySelçuklu devletinin kurucularından; Horasan’ı yöneten ve Anadolu’ya ilk keşif seferini yaptığı anlatılan komutan.Osmanlı · 1413–1421Çelebi MehmedAnkara yenilgisinden sonra kardeşleriyle taht mücadelesini kazanıp Fetret Devri’ni bitiren, devletin “ikinci kurucusu” sayılan padişah.Osmanlı · 1611–1683 dolayıEvliya ÇelebiElli yılı aşkın gezilerini on ciltlik Seyahatnâme’de anlatan, Osmanlı dünyasının en büyük gezgini ve yazarı.Türk–İslam · 870 dolayı–950FârâbîAristo’dan sonra “ikinci öğretmen” sayılan, mantık, siyaset ve musiki üzerine eserleriyle İslam felsefesinin kurucularından büyük düşünür.Fatih Sultan Mehmed — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1444–1446 · 1451–1481Fatih Sultan Mehmed21 yaşında İstanbul’u fethederek bir çağı kapatan Osmanlı padişahı.Gazneli Mahmud — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 998–1030Gazneli MahmudGazneli Devleti’nin en büyük hükümdarı; “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak anılır.Türk–İslam · 1209 dolayı–1271Hacı Bektaş-ı VelîHorasan’dan Anadolu’ya gelen, Sulucakarahöyük’te yerleşip Bektaşîlik geleneğine adını veren mutasavvıf.Türk–İslam · 1093 dolayı–1166Hoca Ahmed YesevîTürkçe hikmetleriyle İslam’ı Orta Asya Türklerinin gönlüne taşıyan, “Pîr-i Türkistan” diye anılan büyük mutasavvıf.Osmanlı · 1362–1389I. Murad (Hüdavendigâr)Osmanlı’yı Rumeli’ye yerleştiren, Edirne’yi alıp Yeniçeri Ocağı’nın temelini atan, Kosova meydanında şehit düşen ilk padişah.Osmanlı · 1876–1909II. AbdülhamidI. Meşrutiyet’i ilan eden, otuz üç yıl boyunca dağılmanın eşiğindeki devleti diplomasiyle ayakta tutan, okullar ve Hicaz Demiryolu’yla bilinen padişah.Osmanlı · 1481–1512II. BayezidKardeşi Cem Sultan’la mücadeleden sonra devleti barış, imar ve donanmayla güçlendiren, 1492’de İspanya’dan kaçan Müslüman ve Yahudileri kurtaran “Veli” padişah.II. Kılıç Arslan — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1155–1192II. Kılıç ArslanMiryokefalon’da Bizans’ı yenerek Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştiren Anadolu Selçuklu sultanı.Osmanlı · 1808–1839II. MahmudYeniçeri Ocağı’nı kaldırıp yeni bir ordu kuran, devleti merkezîleştiren ve Tanzimat’ın yolunu açan reformcu padişah.II. Murad — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1421–1444 · 1446–1451II. MuradVarna ve II. Kosova zaferleriyle Osmanlı’yı Balkanlarda kalıcılaştıran, Fatih’i yetiştiren padişah.Osmanlı · 1789–1807III. SelimNizâm-ı Cedîd ile orduyu ve devleti yenilemeye girişen, Avrupa’da ilk daimî elçilikleri açan, besteci padişah.Osmanlı · 1623–1640IV. MuradÇocuk yaşta tahta çıkıp sert yönetimiyle düzeni yeniden kuran, Revan ve Bağdat’ı alıp Kasr-ı Şirin Antlaşması’yla doğu sınırını çizen padişah.İlteriş Kutluk Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 682–692İlteriş Kutluk KağanElli yıllık Çin egemenliğine son verip II. Göktürk Kağanlığı’nı kuran kağan.İstemi Yabgu — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 552–576İstemi YabguGöktürklerin batı kanadı hükümdarı; Akhunları yıkan ve İpek Yolu diplomasisini Bizans’a kadar uzatan yabgu.Kanuni Sultan Süleyman — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1520–1566Kanuni Sultan SüleymanOsmanlı İmparatorluğu’nu en geniş ve en parlak dönemine ulaştıran, kanunlarıyla anılan padişah.Kapgan Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 692–716Kapgan KağanII. Göktürk Kağanlığı’nı en geniş sınırlarına ulaştıran savaşçı kağan.Kaşgarlı Mahmud — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 11. yüzyılKaşgarlı MahmudTürkçenin ilk büyük sözlüğü Divanu Lügati’t-Türk’ün yazarı ve Türk dünyası merkezli haritayı çizen bilgin.Kül Tigin — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 684–731Kül TiginAğabeyi Bilge’yi tahta çıkaran efsanevi Göktürk komutanı; yazıtı Türk yazısının en ünlü anıtıdır.Melikşah — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1072–1092MelikşahBüyük Selçuklu İmparatorluğu’nu en geniş ve en parlak dönemine ulaştıran sultan.Mete Han — temsilî canlandırmaHunlar · MÖ 209–174Mete HanBüyük Hun İmparatorluğu’nun tanhusu; orduyu onluk sistemle kuran ve Han Çin’ini antlaşmaya bağlayan bozkır hükümdarı.Türk–İslam · 1207–1273Mevlânâ Celâleddîn-i RûmîKonya’da yaşayan, Mesnevî ile sevgi ve hoşgörünün evrensel dilini kuran büyük mutasavvıf ve şair.Osmanlı · 1490 dolayı–1588Mimar SinanElli yıl boyunca başmimarlık yapan, Süleymaniye ve Selimiye’yi yükselten, Türk ve dünya mimarlığının en büyük ustalarından biri.Mukan Kağan — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 553–572Mukan KağanGöktürk Kağanlığı’nı Mançurya’dan Karadeniz’e uzanan bir imparatorluğa dönüştüren kağan.Mustafa Kemal Atatürk — temsilî canlandırmaCumhuriyet · 1881–1938Mustafa Kemal AtatürkKurtuluş Savaşı’nın Başkomutanı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu.Türk–İslam · 1208 dolayı–1284Nasreddin HocaAkşehir’de yaşamış, fıkralarıyla güldürürken düşündüren ve Balkanlardan Çin’e kadar sevilen bilge mizah ustası.Orhan Gazi — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1324–1362Orhan GaziBursa’yı başkent yapan, Osmanlı’yı Rumeli’ye geçiren ve devlet teşkilatını kuran bey.Osman Gazi — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1299 dolayı – 1324 dolayıOsman GaziOsmanlı Beyliği’nin kurucusu; Söğüt’teki uç beyliğini altı yüzyıllık bir cihan devletinin çekirdeğine dönüştüren gazi.Osmanlı · 1465 dolayı–1553Pîrî Reis1513 dünya haritası ve Kitâb-ı Bahriyye ile denizcilik tarihine geçen Osmanlı denizcisi ve haritacısı.Satuk Buğra Han — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 10. yüzyıl · ö. 955Satuk Buğra HanKarahanlı hükümdarı; İslam’ı kabul eden ilk Türk hükümdarı olarak anılır.Osmanlı · 1206 dolayı–1326Şeyh EdebaliOsman Gazi’nin manevi rehberi ve kayınpederi olarak bilinen, Osmanlı’nın kuruluş yıllarında saygın bir ahi şeyhi ve âlim.Timur — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1370–1405TimurSemerkant merkezli Timurlu İmparatorluğu’nun kurucusu; Ankara’da Yıldırım Bayezid’i yenen cihangir.Tomris Hatun — temsilî canlandırmaSaka · İskit · MÖ 6. yüzyılTomris HatunPers Kralı Büyük Kiros’u savaş meydanında yendiği anlatılan Massaget kraliçesi.Tuğrul Bey — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1040–1063Tuğrul BeyBüyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kurucusu; Bağdat’a girip “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını alan hükümdar.Uluğ Bey — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1409–1449Uluğ BeySemerkant’ta kurduğu rasathane ve yıldız cetveliyle çağının en büyük gökbilimcilerinden biri olan Timurlu hükümdarı.Yavuz Sultan Selim — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1512–1520Yavuz Sultan SelimÇaldıran, Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle Osmanlı topraklarını iki katına çıkaran, halifeliği Osmanlı’ya getiren padişah.Osmanlı · 1389–1402Yıldırım BayezidHızlı seferleriyle “Yıldırım” lakabını alan, Niğbolu’da Haçlıları yenip Anadolu’yu birleştiren, Ankara’da Timur’a yenilen padişah.Türk–İslam · 1240 dolayı–1320Yunus EmreAnadolu Türkçesiyle yazdığı sade ve derin şiirlerle sevgiyi, insanı ve Tanrı’yı anlatan, Türk şiirinin kurucu büyük ozanı.Yusuf Has Hacib — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 11. yüzyılYusuf Has HacibTürk–İslam edebiyatının ilk büyük eseri Kutadgu Bilig’in şairi.

Devletler 35

Ak Hun (Eftalit) Devleti — temsilî canlandırmaHunlar · 5. yüzyıl – 557 dolayıAk Hun (Eftalit) DevletiToharistan merkezli, Sasani İran’ını vergiye bağlayan ve Hindistan’a uzanan güçlü Orta Asya devleti.Akkoyunlular — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1340’lar–1508AkkoyunlularBayındır boyundan Türkmenlerin Diyarbakır’dan Tebriz’e uzanan devleti; Uzun Hasan zamanında doruğa çıktı.Altın Orda — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1242–1502Altın OrdaCuci Ulusu; Moğol hanedanıyla kurulup Kıpçak Türkçesiyle Türkleşen, Rus knezliklerini vergiye bağlayan devlet.Anadolu Selçuklu Devleti — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1075/1077 – 1308Anadolu Selçuklu DevletiAnadolu’yu Türk yurdu yapan, Konya merkezli Selçuklu devleti; kervansarayları ve medreseleriyle Anadolu’nun çehresini değiştirdi.Avar Kağanlığı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 567–796 dolayıAvar KağanlığıOrta Avrupa’da iki yüzyıl hüküm süren, 626’da İstanbul’u kuşatan bozkır kağanlığı.Avrupa Hun İmparatorluğu — temsilî canlandırmaHunlar · 375 dolayı – 469Avrupa Hun İmparatorluğuİtil’i geçerek Kavimler Göçü’nü başlatan ve Attila döneminde Roma’yı titreten Hun devleti.Türk dünyası bugün · 1918 · 1991 –AzerbaycanHazar kıyısında, “bir millet, iki devlet” sözüyle Türkiye’ye bağlanan, petrol ve doğal gazıyla Kafkasya’nın en güçlü ekonomisi.Babür İmparatorluğu — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1526–1858Babür İmparatorluğuBabür Şah’ın Panipat’la kurduğu, Hindistan’ı üç yüzyıl yöneten ve Tac Mahal’i yaptıran Türk–Moğol kökenli imparatorluk.Batı Hun Devleti — temsilî canlandırmaHunlar · MÖ 54 dolayı – MÖ 36Batı Hun DevletiHun birliğinin bölünmesiyle Çiçi Tanhu’nun Talas boyunda kurduğu kısa ömürlü devlet.Türk dünyası bugün · 681 – (Tuna Bulgar Devleti)BulgaristanAdını Türk kökenli Bulgarlardan alan, beş yüz yıl Osmanlı yönetiminde kalan ve bugün yüz binlerce Türk’ün yaşadığı Balkan ülkesi.Büyük Hun İmparatorluğu — temsilî canlandırmaHunlar · MÖ 3. yüzyıl – MS 2. yüzyılBüyük Hun İmparatorluğuMete Han’ın kurduğu ilk büyük bozkır imparatorluğu; kanat düzeni, onluk ordu ve kurultayıyla sonraki Türk devletlerine model oldu.Büyük Selçuklu İmparatorluğu — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1040–1157Büyük Selçuklu İmparatorluğuDandanakan’la kurulan, Malazgirt’le Anadolu’nun kapısını açan ve İslam dünyasının siyasi önderliğini üstlenen Türk imparatorluğu.Gazneli Devleti — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 963–1187Gazneli DevletiAfganistan merkezli, Horasan’dan Pencap’a uzanan ve Hindistan’da Türk–İslam varlığını başlatan devlet.Göktürk Kağanlığı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 552–744Göktürk Kağanlığı“Türk” adını devlet adı olarak taşıyan ilk devlet; Mançurya’dan Karadeniz’e uzanan kağanlık ve Orhun Yazıtları’nın sahibi.Harezmşahlar — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1097–1231HarezmşahlarSelçukluların ardından Orta Asya ve İran’ın en büyük gücü olan, Moğol istilasına karşı direnen devlet.Hazar Kağanlığı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 650 dolayı – 969Hazar Kağanlığıİtil ile Kafkasya arasındaki ticaret yollarını tutan, Arap ordularının kuzeye ilerleyişini durduran kağanlık.İdil Bulgar Devleti — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 9. yüzyıl–1236İdil Bulgar Devletiİdil (Volga) ile Kama ırmaklarının birleştiği yerde kurulan, 922’de İslam’ı kabul eden Bulgar Türklerinin devleti.Karahanlı Devleti — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 840 dolayı – 1212Karahanlı Devletiİslam’ı kabul eden ilk büyük Türk devleti; Kutadgu Bilig ve Divanu Lügati’t-Türk bu devletin kültür ortamında yazıldı.Karakoyunlular — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1380’ler–1468KarakoyunlularDoğu Anadolu, Azerbaycan ve Irak’ta hüküm süren, Akkoyunlularla çekişen Oğuz Türkmen devleti.Türk dünyası bugün · 1991 –KazakistanDünyanın en büyük dokuzuncu ülkesi; bozkırın mirasçısı, Orta Asya’nın en büyük ekonomisi ve Türk dünyasının ikinci büyük ekonomisi.Kıpçaklar (Kumanlar) — temsilî canlandırmaBozkır mirası · 11.–13. yüzyılKıpçaklar (Kumanlar)Karadeniz’in kuzeyinden İrtiş’e uzanan “Deşt-i Kıpçak” bozkırının Türk boyları; Avrupa’da Kuman, Rus kaynaklarında Polovets diye anılır.Türk dünyası bugün · 1991 –KırgızistanTanrı Dağları’nın ve Manas destanının ülkesi; Isık Göl kıyısında, göçebe kültürünü canlı tutan dağlık Türk devleti.Kırım Hanlığı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1441–1783Kırım HanlığıAltın Orda’dan doğan, Giray hanedanının yönettiği ve üç yüz yıl Osmanlı’nın kuzeydeki müttefiki olan Türk hanlığı.Türk dünyası bugün · 1983 –Kuzey Kıbrıs Türk CumhuriyetiKıbrıs Türklerinin 1983’te ilan ettiği, yalnız Türkiye tarafından tanınan, Türk Devletleri Teşkilatı’nda gözlemci olan Türk devleti.Türk dünyası bugün · 895 – (Karpat havzasına yerleşme)MacaristanHun, Avar, Kuman ve Osmanlı bağlarıyla Türk tarihine iç içe geçmiş, Türk Devletleri Teşkilatı’nın gözlemci üyesi Orta Avrupa ülkesi.Memlük Sultanlığı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1250–1517Memlük SultanlığıKıpçak Türklerinin kurduğu, Moğolları Ayn Calut’ta durduran ve iki buçuk asır Mısır ile Suriye’yi yöneten sultanlık.Moğol İmparatorluğu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · 1206–1368Moğol İmparatorluğuCengiz Han’ın 1206’da kurduğu, Türk boylarının ordusunu ve yazısını taşıdığı, tarihin bilinen en geniş kara imparatorluğu.Türk dünyası bugün · 1911 · 1921 –MoğolistanHunların, Göktürklerin ve Uygurların başkentlerinin, Orhun Yazıtları’nın ve Ötüken’in bulunduğu, Türk tarihinin beşiği olan bozkır ülkesi.Osmanlı İmparatorluğu — temsilî canlandırmaOsmanlı · 1299 dolayı – 1922Osmanlı İmparatorluğuSöğüt’te bir uç beyliği olarak doğup üç kıtaya yayılan, altı yüzyılı aşkın bir süre hüküm süren Türk imparatorluğu.Türk dünyası bugün · 1991 –ÖzbekistanSemerkant, Buhara ve Hive’nin ülkesi; Orta Asya’nın en kalabalık, hızla büyüyen Türk devleti.Sakalar (İskitler) — temsilî canlandırmaSaka · İskit · MÖ 8.–3. yüzyılSakalar (İskitler)Karadeniz’in kuzeyinden Altay’a uzanan atlı bozkır kültürünün halkları; kurganları ve altın “hayvan üslubu”yla tanınır.Timurlu İmparatorluğu — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1370–1507Timurlu İmparatorluğuTimur’un kurduğu, Semerkant ve Herat merkezli; sanat, bilim ve Çağatay edebiyatının altın çağını yaşatan imparatorluk.Türkiye Cumhuriyeti — temsilî canlandırmaCumhuriyet · 1923 –Türkiye CumhuriyetiKurtuluş Savaşı’nın ardından 29 Ekim 1923’te Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde ilan edilen Türk devleti.Türk dünyası bugün · 1991 –TürkmenistanKarakum çölü ve Ahal-Teke atlarının ülkesi; dünyanın en büyük doğal gaz rezervlerinden birine sahip, BM tarafından tanınan daimî tarafsız Türk devleti.Uygur Kağanlığı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 744–840Uygur KağanlığıGöktürklerin ardından Moğolistan’a hâkim olan, şehirler kuran ve Maniheizmi devlet dini yapan Türk kağanlığı.

Savaşlar ve olaylar 13

Ankara Savaşı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 28 Temmuz 1402Ankara SavaşıTimur’un Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’i yenip esir aldığı, iki Türk hükümdarının büyük karşılaşması.Baideng Kuşatması — temsilî canlandırmaHunlar · MÖ 200Baideng KuşatmasıMete Han’ın Han hanedanının kurucusu İmparator Gaozu’yu yedi gün kuşattığı ve Çin’i antlaşmaya zorladığı olay.Birinci Panipat Savaşı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 21 Nisan 1526Birinci Panipat SavaşıBabür Şah’ın Delhi Sultanı İbrahim Lodi’yi yenerek Babür İmparatorluğu’nu kurduğu savaş.Büyük Taarruz — temsilî canlandırmaCumhuriyet · 26 Ağustos – 9 Eylül 1922Büyük TaarruzTürk ordusunun Kurtuluş Savaşı’nı zaferle sonuçlandıran genel saldırısı; 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi.Çanakkale Savaşları — temsilî canlandırmaCumhuriyet · 19 Şubat 1915 – 9 Ocak 1916Çanakkale SavaşlarıOsmanlı ordusunun İtilaf devletlerinin Boğaz’ı geçme ve Gelibolu’ya çıkarma girişimlerini durdurduğu Birinci Dünya Savaşı cephesi.Dandanakan Savaşı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 23 Mayıs 1040Dandanakan SavaşıSelçuklu Türkmenlerinin Gazneli ordusunu yenerek Büyük Selçuklu Devleti’ni kurduğu savaş.İstanbul’un Fethi — temsilî canlandırmaOsmanlı · 6 Nisan – 29 Mayıs 1453İstanbul’un FethiFatih Sultan Mehmed’in Bizans’ın başkentini alarak Doğu Roma İmparatorluğu’na son verdiği kuşatma; Orta Çağ’ın sonu kabul edilir.Katalaun Savaşı — temsilî canlandırmaHunlar · 451Katalaun SavaşıAttila’nın Hun ordusu ile Aetius komutasındaki Roma–Vizigot ordusu arasında Galya’da yapılan büyük meydan savaşı.Koyunhisar Savaşı (Bapheus) — temsilî canlandırmaOsmanlı · 27 Temmuz 1302Koyunhisar Savaşı (Bapheus)Osman Gazi’nin Bizans ordusunu yendiği, Osmanlı Beyliği’nin ilk büyük zaferi.Malazgirt Meydan Muharebesi — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 26 Ağustos 1071Malazgirt Meydan MuharebesiAlp Arslan’ın Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’i yenip esir aldığı, Anadolu’nun kapısını Türklere açan zafer.Miryokefalon Savaşı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 17 Eylül 1176Miryokefalon SavaşıII. Kılıç Arslan’ın Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos’u pusuya düşürerek yendiği, Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştiren savaş.Mohaç Meydan Muharebesi — temsilî canlandırmaOsmanlı · 29 Ağustos 1526Mohaç Meydan MuharebesiKanuni Sultan Süleyman’ın Macar Krallığı ordusunu iki saatten kısa sürede yendiği meydan savaşı.Talas Savaşı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 751Talas SavaşıAbbasi ordusunun Karlukların desteğiyle Tang Çin’ini yendiği, Orta Asya’nın yönünü değiştiren savaş.

Yerler ve şehirler 7

Destanlar ve hikâyeler 20

Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 8. boyBasat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü BoyOğuzları haraca bağlayan tek gözlü dev Tepegöz’ü kızgın şişle kör edip kendi kılıcıyla öldüren Basat’ın hikâyesi.Begil Oğlu Emren Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 9. boyBegil Oğlu Emren BoyuKazan’a gücenip sınıra çekilen Begil’in yaralandığı sırada, Allah’tan güç dileyen oğlu Emren’in yurdu koruyuşu.Bozkurt (Türeyiş) Destanı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · Göktürk dönemi (Çin kaynaklarında 6.–7. yüzyıl)Bozkurt (Türeyiş) DestanıGöktürklerin dişi bir kurttan türediğini anlatan efsane; Bugut Yazıtı’ndaki kabartmada taşa işlenmiştir.Dede Korkut Kitabı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Oğuz destan çağı · yazıya geçiş 15.–16. yüzyılDede Korkut KitabıOğuz Türklerinin destansı hikâyeleri; Tepegöz, Deli Dumrul, Bamsı Beyrek gibi kahramanların kitabı. UNESCO somut olmayan kültürel miras (2018).Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 1. boyDirse Han Oğlu Boğaç Han BoyuAd koyma geleneği, kıskanç kırk yiğidin iftirası ve oğlunu oku ile vuran babanın hikâyesi.Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 5. boyDuha Koca Oğlu Deli Dumrul BoyuAzrail’e meydan okuyan Deli Dumrul’un, karısının fedakârlığıyla ölümden dönüşü.Ergenekon Destanı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Kaynaklarda 14. ve 17. yüzyılErgenekon DestanıYenilgiden sonra dağlarla çevrili bir vadiye sığınan atalar ile demir dağı eritip dışarı çıkışlarını anlatan destan.Göç Destanı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · Uygur anlatısı · Cüveynî ve Reşidüddin’deGöç DestanıKutlu Dağ’ın kayası parçalanınca kutu kaçan Uygurların yurtlarını bırakıp Turfan’a göçünü anlatan destan.İç Oğuz’a Dış Oğuz Asi Olup Beyrek’in Öldüğü Boy — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 12. boyİç Oğuz’a Dış Oğuz Asi Olup Beyrek’in Öldüğü BoyKazan’ın yağmasına çağrılmayan Dış Oğuz’un isyanı ve sadakatinden dönmeyen Beyrek’in ölümü.Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 3. boyKam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek BoyuBanu Çiçek’e beşik kertmesi nişanlı Beyrek’in on altı yıllık esareti ve ozan kılığında düğüne dönüşü.Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 6. boyKanlı Koca Oğlu Kan Turalı BoyuKendinden güçlü bir eş isteyen Kan Turalı’nın boğa, aslan ve buğrayı yenip Selcen Hatun’la evlenişi.Kazan Bey Oğlu Uruz’un Tutsak Olduğu Boy — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 4. boyKazan Bey Oğlu Uruz’un Tutsak Olduğu BoyOğluna yiğitlik öğretmek için onu ava götüren Kazan Bey’in, tutsak düşen Uruz’u kurtarışı.Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 7. boyKazılık Koca Oğlu Yigenek BoyuOn altı yıldır tutsak olan babasını, Oğuz beyleriyle kuşattığı kaleden kurtaran genç Yigenek’in hikâyesi.Manas Destanı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Kırgız destanı · UNESCO 2013Manas DestanıKırgızları birleştiren kahraman Manas’ın, oğlu Semetey ve torunu Seytek’in hikâyesini anlatan dünyanın en uzun destanlarından biri.Oğuz Kağan Destanı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Uygur harfli nüsha 13.–15. yüzyılOğuz Kağan DestanıOğuz Türklerinin efsanevi atası Oğuz Kağan’ın doğuşunu, fetihlerini ve yirmi dört Oğuz boyunun kökenini anlatan destan.Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı Boy — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 2. boySalur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı BoyAvdayken yurdu yağmalanan Kazan Bey’in, çobanı Karacık’la birlikte ailesini kurtarışı.Salur Kazan’ın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Çıkardığı Boy — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 11. boySalur Kazan’ın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Çıkardığı BoyDüşman zindanına düşen Kazan Bey’i, Oğuz beyleriyle gelen oğlu Uruz’un kurtarışı.Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Günbed nüshası · 13. boySalur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı ÖldürmesiDresden ve Vatikan nüshalarında olmayan, 2018 sonunda bulunan Günbed nüshasıyla ortaya çıkan yeni Dede Korkut hikâyesi.Türk Yaratılış Destanı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Altay anlatısı · 19. yy’da derlendiTürk Yaratılış DestanıSonsuz sudan Ak Ana’nın “Yarat!” çağrısına, yeri göğe bağlayan dokuz dallı kayına uzanan Altay yaratılış anlatısı.Uşun Koca Oğlu Segrek Boyu — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Dede Korkut Kitabı · 10. boyUşun Koca Oğlu Segrek BoyuTutsak ağabeyi Egrek’i kurtarmadan gerdeğe girmeyeceğine ant içen Segrek’in kardeşlik hikâyesi.

Kavramlar, yazıtlar, eserler 35

Türk dünyası bugün · 18. yüzyıldan bugüne tartışmaAltay dil ailesiTürk, Moğol ve Tunguz dillerinin (bazı görüşlere göre Kore ve Japon dillerinin de) ortak bir atadan geldiğini savunan, hâlâ tartışılan dil ailesi görüşü.Aşina — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 5.–8. yüzyılAşinaGöktürk kağanlarının hükümdar soyu; Çin kaynaklarına göre dişi bir kurttan türeyen boy.Balbal — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 6.–8. yüzyılBalbalGöktürk anıt mezarlarının önüne dikilen, ölünün hayatında öldürdüğü düşmanları temsil eden taşlar.Bugut Yazıtı — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 580’lerBugut YazıtıI. Göktürk Kağanlığı’ndan kalan en eski yazıt; tepesindeki dişi kurt ve insan kabartması türeyiş efsanesinin taştaki en eski görselidir.Divanu Lügati’t-Türk — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1072–1077Divanu Lügati’t-TürkKaşgarlı Mahmud’un yazdığı, Türkçenin ilk büyük sözlüğü ve Türk kültürünün hazinesi.Gök Tanrı inancı — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Hunlardan günümüzeGök Tanrı inancıEski Türklerin yüce göğe ve kutsal yer-suya dayanan inanç sistemi; Orhun Yazıtları’nda “Türk Tengrisi” olarak anılır.Göktürk alfabesi — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 7.–10. yüzyılGöktürk alfabesiTürklerin kendi geliştirdiği ilk alfabe; sağdan sola yazılan, taşa kazınmaya uygun 38 harfli yazı.Irk Bitig — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 9.–10. yüzyılIrk BitigGöktürk harfleriyle yazılmış, bugüne tam olarak ulaşan tek kitap: eski Türklerin fal kitabı.Bozkır mirası · MÖ 1. binyıl – MS 6. yüzyılİlk TürklerTürk adının tarihe çıkışı, Türklerin ana yurdu, dili ve bozkırda kurdukları ilk siyasi birlikler üzerine bilinenler ve tartışılanlar.Bozkır mirası · MÖ 1. binyıl – MS 10. yüzyılİslam öncesi Türk inançlarıGök Tanrı, Yer-Sub, Umay ve ata ruhlarından Budizm, Maniheizm ve Yahudiliğe kadar Türklerin İslam’dan önceki inanç dünyası.Kam — temsilî canlandırmaBozkır mirası · İslam öncesinden günümüzeKamEski Türk inancında ruhlarla insanlar arasında aracılık eden din adamı; “şaman” kelimesinin Türkçe karşılığı.Kızıl Elma — temsilî canlandırmaOsmanlı · Osmanlı’dan bugüneKızıl ElmaTürk tarihinde ulaşılmak istenen büyük hedefin, ülkünün adı; önce İstanbul, sonra Roma ve Viyana, Ziya Gökalp’te Turan.Kurultay — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Hunlardan Cumhuriyet’eKurultayBozkır devletlerinde hükümdarın, beylerin ve boy temsilcilerinin devlet işlerini görüştüğü büyük meclis.Kut — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Göktürklerden KarahanlılaraKutEski Türk devlet anlayışında hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiğini ifade eden kavram; talih, lütuf ve devlet.Kutadgu Bilig — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 1069–1070Kutadgu BiligYusuf Has Hacib’in yazdığı, Türk–İslam edebiyatının ilk büyük eseri olan siyasetname.Macarlar ve Türkler — temsilî canlandırmaBozkır mirası · 9. yüzyıldan bugüneMacarlar ve TürklerBizans’ın “Türk” dediği Macarlar, Macar dilindeki eski Türkçe kelimeler, Kuman göçleri ve Turan fikri: tarihî bağlar ve teoriler.Mehter — temsilî canlandırmaOsmanlı · Osmanlı’dan bugüneMehterKös, davul, zurna ve borularıyla dünyanın en eski askerî bandolarından biri; kökü Türklerin tuğ ve davul geleneğine dayanır.On İki Hayvanlı Türk Takvimi — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Göktürklerden 20. yüzyılaOn İki Hayvanlı Türk TakvimiHer yılı bir hayvanla adlandıran, on iki yıllık devirlerden (müçel) oluşan takvim; Kaşgarlı Mahmud kökenine dair bir rivayet aktarır.Orhun Yazıtları — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · 720’ler–735Orhun YazıtlarıGöktürk kağanları ve devlet adamları adına dikilen, Türkçenin ve Türk tarih bilincinin en eski büyük yazılı anıtları.Osmanlı · 14.–19. yüzyılOsmanlı devlet teşkilatıPadişah, Divan-ı Hümayun, tımar, kadılık ve devşirme gibi kurumlarla altı yüzyıl ayakta kalan Osmanlı yönetim düzeni.Osmanlı savaş sanatı — temsilî canlandırmaOsmanlı · 14.–19. yüzyılOsmanlı savaş sanatıKapıkulu ve tımarlı sipahi düzeni, barut ve top, hilal savaş düzeni ve akıncılarla Osmanlı’yı üç kıtaya taşıyan askerî sistem.Selçuklu devlet teşkilatı — temsilî canlandırmaTürk–İslam · 11.–13. yüzyılSelçuklu devlet teşkilatıSultan, melik ve atabeylerden ikta sistemine, divandan Nizamiye medreselerine Türk–İslam devletlerine örnek olan Selçuklu yönetim düzeni.Bozkır mirası · Tarih öncesinden günümüzeŞamanizmSibirya ve Orta Asya halklarında ruhlarla aracılık eden kamlara dayanan inanç ve uygulamalar; Türk inanç tarihindeki yeri ve tartışmalar.Tamga (Damga) — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Bozkır çağından Osmanlı’yaTamga (Damga)Türk boylarının ve ailelerinin mülkiyet ve kimlik işareti; Kaşgarlı Mahmud Oğuz boylarının tamgalarını çizmiştir.Türk dünyası bugün · 2009 –Türk Devletleri TeşkilatıTürkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’ın üye olduğu, Türk dünyasının siyasi ve ekonomik iş birliği kuruluşu.Türk dünyası bugün · 8. yüzyıldan bugüne yazılıTürk dilleriTürkiye Türkçesinden Yakutçaya, aynı kökten gelen ve 170–200 milyon insanın konuştuğu dil ailesi; kolları ve ortak özellikleri.Türk dünyası bugün · 2026Türk dünyası bugünAltı bağımsız Türk devleti, KKTC ve Avrasya’nın dört bir yanındaki Türk toplulukları: nüfus, ekonomi, iş birliği ve ortak gelecek.Türk yayı ve atlı okçuluk — temsilî canlandırmaBozkır mirası · MÖ 1. binyıldan Osmanlı’yaTürk yayı ve atlı okçulukAğaç, boynuz ve sinirden yapılan bileşik yay ve at üstünde ok atma sanatı; bozkır ordularının bin yıllık üstünlüğünün sırrı.Türk–İslam · 10. yüzyıldan günümüzeTürk–İslam medeniyetiMedreselerden rasathanelere, kervansaraylardan şifahanelere, Türklerin İslam dünyasında kurduğu bilim, sanat ve vakıf medeniyeti.Türkler ve Truva — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Orta Çağ efsanesiTürkler ve TruvaOrta Çağ Avrupa’sında Türklerin Truvalıların soyundan geldiği inancı ve Fatih’in “Truvalıların öcünü aldık” sözü: kanıt ile efsane.Türk–İslam · 8.–14. yüzyılTürklerin İslamlaşmasıTalas’tan Karahanlılara, Selçuklulardan Altın Orda’ya, Türklerin İslam’ı benimseyip onun en güçlü koruyucularından biri hâline gelmesi.Umay — temsilî canlandırmaGöktürkler ve Uygurlar · Göktürk yazıtlarında 8. yyUmayOrhun Yazıtları’nda adı geçen, doğurganlık, annelik ve koruyuculukla ilişkili kutsal varlık.Ülgen ve Erlik — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Altay kam anlatılarıÜlgen ve ErlikAltay inanç anlatılarında göğün iyilik veren gücü Ülgen ile yeraltının hükümdarı Erlik.Yeniçeri Ocağı — temsilî canlandırmaOsmanlı · 14. yüzyıl–1826Yeniçeri OcağıOsmanlı’nın padişaha bağlı, maaşlı ve sürekli piyade ordusu; Avrupa’nın ilk düzenli ordularından biri.Yurt ve otağ — temsilî canlandırmaBozkır mirası · Bozkır çağından günümüzeYurt ve otağKafes duvarlı, keçe örtülü taşınabilir bozkır evi; ortasındaki tündük halkası gökyüzüne açılan kapıdır. UNESCO somut olmayan kültürel miras (2014).