Tengri
Tengri kelimesi hem göğün kendisini hem de gökteki yüce Tanrı’yı ifade eder. Çin kaynaklarında Hunların hükümdar unvanında geçen chengli kelimesinin Tengri ile aynı olduğu kabul edilir. Göktürk yazıtlarında Tengri; hükümdarı tahta oturtan, devlete güç veren, milleti cezalandıran ya da koruyan iradedir:
Üstte Türk Tengrisi, Türk’ün kutsal yeri suyu böyle etmiş: Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye babam İlteriş Kağan’ı, annem İl Bilge Katun’u göğün tepesinde tutup yukarı kaldırmış.
Yer-Su ve Umay
Yazıtlarda Tengri’nin yanında kutsal Yer-Su (Iduk Yer-Sub) da anılır; bu kavram, ata yurdunun dağlarını, ırmaklarını ve ruhlarını kapsar. Ötüken bu kutsal yurdun merkezidir. Umay ise annelik ve doğurganlıkla ilişkili, savaşta yardım eden kutsal bir varlıktır; Kül Tigin Yazıtı’nda Bilge Kağan annesini “Umay gibi” diye anar.
Sonraki anlatılar
Altay ve Sibirya Türklerinden 19. yüzyılda derlenen anlatılarda gök katları, iyilik tanrısı Ülgen, yeraltının hâkimi Erlik ve yaratıcı Kayra Han gibi figürler görülür. Bu anlatılar Gök Tanrı inancının sonraki dönemlerdeki yerel biçimlerini yansıtır; ayrıntıları anlatıcıdan anlatıcıya değişir. Ritüellerde Kam adı verilen din adamları aracılık ederdi.
Mirası
- “Tanrı” kelimesi, Türkçede bugün de Tengri’den gelir.
- Mavi gök ve gök rengi, Türk sembolizminde merkezî bir yer tutar; “Göktürk” adı da bu yoruma bağlanır.
Tengri ve İslam
Türkler İslam’ı kabul ettiğinde “Tanrı” kelimesini terk etmedi; Allah’ı anlatmak için kullanmaya devam etti. Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Tengri, Allah karşılığında geçer. Tek ve yüce bir Tanrı’ya inanmanın Türklerde zaten yerleşik olması, Türklerin İslamlaşmasını kolaylaştıran sebeplerden biri sayılır. Ayrıntılar için İslam öncesi Türk inançları ve Şamanizm maddelerine bakılabilir.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
- Jean-Paul Roux, Eski Türk Mitolojisi ve Türklerin ve Moğolların Eski Dini.
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, TTK.