Göktürkler ve Uygurlar · Kişi

Bumin Kağan

Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu; Juan-juan egemenliğine son verip “İl Kağan” unvanını alan hükümdar.

Bumin Kağan (Çince kaynaklarda Tumen), Göktürk Kağanlığı’nın kurucusudur. Aşina boyunun başında, Moğolistan bozkırlarına hâkim olan Juan-juan (Rouran, Avar) kağanlığına bağlı demircilik yapan Türk boylarını bağımsızlığa taşıdı. 552’de Juan-juanları yenerek “İl Kağan” unvanını aldı ve aynı yıl öldü. Kurduğu devlet, “Türk” adını resmî devlet adı olarak taşıyan ilk siyasi yapıdır.

Orhun Yazıtları Bumin’i, kardeşi İstemi ile birlikte Türk kağanlarının ilk atası olarak anar:

Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında, ikisinin arasında insanoğlu kılınmış. İnsanoğlunun üzerine atalarım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş.
İçindekiler
  1. Juan-juan egemenliği altında Türkler
  2. Yükselişi
  3. 552: İl Kağan
  4. Ölümü ve ardılları
  5. Mirası
  6. Soy ağacı
  7. Kaynakça

Juan-juan egemenliği altında Türkler

Çin kaynaklarına göre Türkler, 6. yüzyılın başında Altay dağlarının güney eteklerinde yaşıyor ve Juan-juan kağanlığı için demir işliyordu. Bu yüzden Juan-juan kağanı Anagui onları küçümseyerek “demirci kölelerim” diye anıyordu. Türklerin adının, yaşadıkları dağın miğfere benzeyen biçiminden geldiğine dair bir Çin rivayeti de vardır.

Yükselişi

Bumin’in liderliğinde Türkler güçlendi. 545’te Batı Wei hanedanı (Kuzey Çin) Türklere elçi gönderdi ve iki taraf arasında ilişkiler başladı. 546’da Tölesler Juan-juanlara saldırmak üzere toplanınca Bumin onları yolda karşılayıp yendi ve elli bin çadırlık halkı kendine bağladı.

Bu zaferden güç alan Bumin, Juan-juan kağanı Anagui’den bir prensesle evlenmek istedi. Anagui onu “demirci kölem” diyerek aşağıladı ve reddetti. Bumin bunun üzerine elçiyi öldürterek Juan-juanlarla ilişkisini kesti ve 551’de Batı Wei sarayından Prenses Changle ile evlendi. Bu evlilik, Türklerin Çin dünyasında bağımsız bir güç olarak tanınması demekti.

552: İl Kağan

552’nin başında Bumin, Juan-juan ordusunu Kuzey Çin sınırına yakın bir yerde ağır bir yenilgiye uğrattı. Kağan Anagui kendini öldürdü. Bumin “İl Kağan” (ülkenin, devletin kağanı) unvanını aldı; eşi de katun oldu. Devletin doğusunu kendisi, batısını kardeşi İstemi yönetecekti. Bu iki kanatlı düzen, Hunlardan beri bozkırda görülen geleneğin devamıydı.

Ölümü ve ardılları

Bumin, devleti kurduğu yıl, 552’de öldü. Yerine önce oğlu Kara (Issık) Kağan geçti; onun kısa hükümdarlığından sonra (553) ikinci oğlu Mukan Kağan tahta çıktı. Mukan döneminde Juan-juan kalıntıları tamamen ortadan kaldırıldı ve devlet Mançurya’dan Karadeniz’e uzanan bir imparatorluğa dönüştü.

Mirası

  • “Türk” adı, onun kurduğu devletle birlikte ilk kez resmî bir devletin adı oldu.
  • Orhun Yazıtları onu Türk devlet geleneğinin kurucu atası olarak anar.
  • Kağanlık, katun, yabgu, şad gibi Göktürk unvanları sonraki birçok Türk devletinde sürdü.

Soy ağacı

Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Zhou shu (Kuzey Zhou hanedanı tarihi), 50. bölüm; Sui shu, 84. bölüm.
  • Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Bumin Kağan için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →