Kollar
Türk dilleri genellikle şu kollara ayrılır:
- Oğuz kolu: Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Gagavuzca. Bu diller birbirine çok yakındır.
- Kıpçak kolu: Kazakça, Tatarca, Başkurtça, Kırım Tatarcası, Karakalpakça, Nogayca, Kumukça, Karaçay-Malkarca; Kırgızca da çoğu sınıflandırmada bu kola yakın sayılır.
- Karluk kolu: Özbekçe ve Uygurca; tarihî Çağatayca bu kolun edebî dilidir.
- Sibirya kolu: Saha (Yakutça), Tuvaca, Hakasça, Altayca.
- Oğur kolu: Bugün yalnızca Çuvaşça; eski Bulgar ve Hazar dilleri bu koldandı.
- Halaç: İran’da az sayıda kişinin konuştuğu, eski özellikler taşıyan ayrı bir dil.
Ortak özellikler
Türk dilleri eklemeli dillerdir: kelimeler, köke art arda ekler getirilerek kurulur (ev-ler-imiz-den). Ünlü uyumu vardır; cümlede yüklem çoğunlukla sondadır; dilbilgisel cinsiyet yoktur. Temel kelimelerin büyük bölümü ortaktır: “su, taş, göz, at, ay, gün, bir, iki” gibi kelimeler bütün Türk dillerinde tanınır.
Yazının tarihi
En eski Türkçe metinler 8. yüzyılın Göktürk alfabesiyle yazılmış Orhun ve Yenisey yazıtlarıdır. Ardından Uygur alfabesi, İslam’dan sonra Arap alfabesi kullanıldı. 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud Türk lehçelerini karşılaştıran ilk büyük eser Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü yazdı. 20. yüzyılda Türkiye 1928’de Latin alfabesine geçti; Sovyet Türk cumhuriyetlerinde önce Latin, sonra Kiril alfabesi zorunlu kılındı. Bağımsızlıktan sonra Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan Latin alfabesine döndü; Kazakistan da geçiş sürecindedir.
Ortak Türk Alfabesi
Türk Devletleri Teşkilatı bünyesindeki çalışma grubu, 2024’te 34 harfli bir Ortak Türk Alfabesi önerisi kabul etti. Amaç, bütün Türk dillerinin aynı harflerle yazılabilmesi ve Türk halklarının birbirinin yazısını kolayca okuyabilmesidir. Türk dillerinin daha geniş bir aileye ait olup olmadığı ise Altay dil ailesi maddesinde tartışılır.
Kaynakça
- Talat Tekin ve Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş, Simurg.
- Lars Johanson ve Éva Á. Csató (ed.), The Turkic Languages, Routledge.
- Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ.