İçindekiler
Erken yaşamı
Mete, Hun hükümdarı (tanhu) Tuman’ın büyük oğluydu. Shiji’ye göre Tuman, sevdiği bir başka eşinden olan küçük oğlunu tahta geçirmek istedi ve Mete’yi rehine olarak batıdaki güçlü komşu Yüeçilere gönderdi. Ardından Yüeçilere saldırdı; amacı oğlunun rehinelerce öldürülmesiydi. Mete, Yüeçilerin iyi bir atını çalarak kaçtı ve ülkesine döndü. Tuman onun cesaretinden etkilenip ona on bin atlıdan oluşan bir birlik verdi.
Islıklı ok ve tahta çıkış
Shiji, Mete’nin askerlerini sadakat için nasıl eğittiğini anlatır. Mete ıslık sesi çıkaran oklar (mingdi) yaptırdı ve askerlerine, onun okunun gittiği yere ok atmayanın öldürüleceğini bildirdi. Önce kendi değerli atına, sonra sevdiği eşine ok attı; tereddüt eden askerleri cezalandırdı. Sonunda babasının atına attığında herkes onunla birlikte ok attı. Av sırasında okunu babası Tuman’a yöneltti; askerleri de ateş etti ve Tuman öldü. Mete üvey annesini, kardeşini ve kendisine boyun eğmeyen beyleri ortadan kaldırarak MÖ 209’da tanhu oldu.
Seferleri
Doğu Hu’lar
Doğudaki güçlü Doğu Hu (Donghu) boyları, yeni tanhuyu sınamak için önce Mete’nin bin li koşan atını, sonra eşlerinden birini istedi. Mete danışmanlarına rağmen ikisini de verdi. Ama Doğu Hu’lar iki ülke arasındaki ıssız sınır topraklarını isteyince, “Toprak devletin temelidir” diyerek bunu isteyenleri cezalandırdı, hemen sefere çıktı ve Doğu Hu’ları dağıttı.
Batı ve güney
Mete ardından Yüeçileri batıya sürdü, güneydeki Loufan ve Baiyang boylarını kendine bağladı ve daha önce Çinli general Meng Tian’ın aldığı Ordos topraklarını geri kazandı. MÖ 176’da Han İmparatoru Wen’e yazdığı mektupta Yüeçileri yendiğini; Loulan, Wusun, Hujie ve çevredeki yirmi altı ülkeyi Hun egemenliğine kattığını bildirdi. Böylece Mançurya’dan Doğu Türkistan’a kadar uzanan ilk büyük bozkır imparatorluğu ortaya çıktı.
Baideng ve Han hanedanı
MÖ 200’de Han hanedanının kurucusu İmparator Gaozu (Liu Bang), büyük bir orduyla Hunlara karşı sefere çıktı. Mete geri çekilir gibi yaparak imparatoru öncü kuvvetlerle birlikte Pingcheng yakınındaki Baideng tepesine çekti ve Shiji’ye göre 400 bin atlıyla yedi gün kuşattı (bkz. Baideng Kuşatması). Gaozu, Mete’nin eşine gönderilen hediyeler ve diplomasiyle güçlükle kurtulabildi.
Bu yenilginin ardından Han sarayı Hunlarla heqin denen barış ve akrabalık antlaşmasını imzaladı: Çin her yıl ipek, şarap ve tahıl gönderecek, bir Han prensesi tanhuyla evlendirilecekti. Sınır olarak Çin Seddi kabul edildi. Mete’nin MÖ 192’de dul İmparatoriçe Lü’ye evlenme teklif eden alaycı mektubu, Han sarayında öfke yarattı ama savaşa yol açmadı; Han hanedanı bu dönemde Hunlarla açık savaşa giremeyecek kadar zayıftı.
Devlet ve ordu teşkilatı
Mete devleti doğu (sol) ve batı (sağ) kanatlara ayırdı. Kanatların başında tanhunun yakın akrabaları olan “bilge prensler” bulunuyordu. Ordu onlu sisteme göre örgütlendi: onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birlikler. Yirmi dört büyük komutan, her biri kendi on binlik atlı birliğinin başında duruyordu. Her yıl belirli aylarda yapılan büyük toplantılarda atalara ve göğe kurban sunuluyor, insan ve hayvan sayımı yapılıyordu. Bu kanat, onluk ordu ve Kurultay düzeni, sonraki bozkır devletlerinin hepsinde görülür.
Ölümü ve ardılı
Mete MÖ 174’te öldü ve yerine oğlu Laoşang (Jizhu) geçti. Laoşang döneminde Yüeçiler daha da batıya sürüldü; Hunların gücü Mete’nin kurduğu düzen üzerinde bir süre daha devam etti.
Mirası
- Bozkır imparatorluk modelini (kanat düzeni, onluk ordu, kurultay) kuran hükümdar olarak anılır.
- Türk Kara Kuvvetleri MÖ 209’u kuruluş yılı sayar.
- Çin ile bozkır arasındaki “ipek karşılığı barış” ilişkisi onun döneminde kurumsallaştı.
Soy ağacı
Büyük Hun hanedanı
- Tuman (Teoman)ö. MÖ 209
- Mete HanMÖ 209–174
- Ki-ok (Laoşang)MÖ 174–161
- Mete HanMÖ 209–174
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Sima Qian, Shiji, 110. bölüm (“Xiongnu liezhuan”).
- Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, Kültür Bakanlığı.
- Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies, Cambridge University Press, 2002.
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Harrassowitz, 1992.