İçindekiler
Kuruluşu
Çin kaynaklarında Hunların adı MÖ 4.–3. yüzyıllardan itibaren Çin’in kuzey sınırlarında geçer. Çin’in Savaşan Devletler döneminde inşa edilen surlar, kısmen bu atlı komşulara karşı yapılmıştı. MÖ 215’te Qin hanedanının generali Meng Tian Hunları Ordos’tan sürdü. Hunların ilk bilinen hükümdarı Tuman’dır. Oğlu Mete MÖ 209’da tahta geçti ve Hun boylarını tek bir imparatorluk altında topladı.
Yükselişi
Mete, doğuda Doğu Hu’ları dağıttı, batıda Yüeçileri sürdü, güneyde Ordos’u geri aldı ve MÖ 200’de Han İmparatoru Gaozu’yu Baideng’de kuşattı. Ardından imzalanan heqin antlaşmalarıyla Han hanedanı Hunlara her yıl ipek, şarap ve tahıl gönderdi; Han prensesleri tanhularla evlendirildi. Laoşang döneminde Yüeçiler daha da batıya sürüldü.
Devlet düzeni
Hun devleti tanhunun başında olduğu bir boylar konfederasyonuydu. Ülke doğu (sol) ve batı (sağ) olarak ikiye ayrılırdı; kanatların başında tanhunun yakınları, “bilge prensler” bulunurdu. Yirmi dört büyük bey on binlik atlı birliklere komuta ederdi. Her yıl yapılan büyük toplantılarda göğe ve atalara kurban sunulur, devlet işleri görüşülürdü. Bu kanat düzeni, onluk ordu ve Kurultay geleneği, Göktürklerden Osmanlılara kadar Türk devletlerinde görülür.
Han hanedanıyla mücadele
MÖ 133’ten itibaren güçlenen Han İmparatoru Wu, Hunlara karşı büyük seferler başlattı. Generaller Wei Qing ve Huo Qubing’in seferleri Hunları Ordos ve Gansu koridorundan çıkardı. Han hanedanı aynı zamanda Hunların batıdaki müttefiklerini kazanmak için elçiler gönderdi; Zhang Qian’ın Orta Asya’ya yolculuğu İpek Yolu’nun açılmasında rol oynadı.
Bölünme ve sonu
MÖ 1. yüzyılda taht kavgaları devleti böldü. MÖ 54 dolayında iki kardeş, Huhanye ve Çiçi, ayrı tanhular hâlinde ortaya çıktı. Huhanye Han hanedanına bağlandı; Çiçi batıya giderek Batı Hun Devleti’ni kurdu. MS 48’de Hunlar yeniden Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Güney Hunlar Çin’in sınır bölgelerine yerleşti ve 216’da Cao Cao tarafından beş kola ayrılarak siyasi varlıkları sona erdi. Kuzey Hunlar 1. yüzyılın sonunda Han ve Xianbei saldırılarıyla batıya çekildi.
Mirası
- Bozkır imparatorluk modelinin ilk büyük örneğidir.
- Mete’nin kurduğu onluk ordu ve kanat düzeni sonraki Türk devletlerinde yaşadı.
- Çin Seddi, Han–Hun mücadelesinin en görünür anıtıdır.
Soy ağacı
Büyük Hun hanedanı
- Tuman (Teoman)ö. MÖ 209
- Mete HanMÖ 209–174
- Ki-ok (Laoşang)MÖ 174–161
- Mete HanMÖ 209–174
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Sima Qian, Shiji, 110. bölüm; Ban Gu, Han shu, 94. bölüm.
- Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi.
- Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies, Cambridge, 2002.
- Thomas Barfield, The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 1989.