Hunlar · Devlet

Büyük Hun İmparatorluğu

Mete Han’ın kurduğu ilk büyük bozkır imparatorluğu; kanat düzeni, onluk ordu ve kurultayıyla sonraki Türk devletlerine model oldu.

Büyük Hun İmparatorluğu (Asya Hun İmparatorluğu; Çin kaynaklarında Xiongnu), MÖ 3. yüzyılda Moğolistan bozkırlarında kurulan ve Mete Han döneminde Mançurya’dan Doğu Türkistan’a uzanan ilk büyük bozkır imparatorluğudur. Çin’in Han hanedanıyla yüzyıllarca savaşan ve antlaşmalar yapan bu devlet, tanhu (hükümdar) etrafında örgütlenen kanat düzeni, onluk ordu sistemi ve yıllık toplantılarıyla sonraki bütün bozkır devletlerine model oldu. Türk tarih yazımında ilk büyük Türk devleti olarak kabul edilir.

İçindekiler
  1. Kuruluşu
  2. Yükselişi
  3. Devlet düzeni
  4. Han hanedanıyla mücadele
  5. Bölünme ve sonu
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Kuruluşu

Çin kaynaklarında Hunların adı MÖ 4.–3. yüzyıllardan itibaren Çin’in kuzey sınırlarında geçer. Çin’in Savaşan Devletler döneminde inşa edilen surlar, kısmen bu atlı komşulara karşı yapılmıştı. MÖ 215’te Qin hanedanının generali Meng Tian Hunları Ordos’tan sürdü. Hunların ilk bilinen hükümdarı Tuman’dır. Oğlu Mete MÖ 209’da tahta geçti ve Hun boylarını tek bir imparatorluk altında topladı.

Yükselişi

Mete, doğuda Doğu Hu’ları dağıttı, batıda Yüeçileri sürdü, güneyde Ordos’u geri aldı ve MÖ 200’de Han İmparatoru Gaozu’yu Baideng’de kuşattı. Ardından imzalanan heqin antlaşmalarıyla Han hanedanı Hunlara her yıl ipek, şarap ve tahıl gönderdi; Han prensesleri tanhularla evlendirildi. Laoşang döneminde Yüeçiler daha da batıya sürüldü.

Devlet düzeni

Hun devleti tanhunun başında olduğu bir boylar konfederasyonuydu. Ülke doğu (sol) ve batı (sağ) olarak ikiye ayrılırdı; kanatların başında tanhunun yakınları, “bilge prensler” bulunurdu. Yirmi dört büyük bey on binlik atlı birliklere komuta ederdi. Her yıl yapılan büyük toplantılarda göğe ve atalara kurban sunulur, devlet işleri görüşülürdü. Bu kanat düzeni, onluk ordu ve Kurultay geleneği, Göktürklerden Osmanlılara kadar Türk devletlerinde görülür.

Han hanedanıyla mücadele

MÖ 133’ten itibaren güçlenen Han İmparatoru Wu, Hunlara karşı büyük seferler başlattı. Generaller Wei Qing ve Huo Qubing’in seferleri Hunları Ordos ve Gansu koridorundan çıkardı. Han hanedanı aynı zamanda Hunların batıdaki müttefiklerini kazanmak için elçiler gönderdi; Zhang Qian’ın Orta Asya’ya yolculuğu İpek Yolu’nun açılmasında rol oynadı.

Bölünme ve sonu

MÖ 1. yüzyılda taht kavgaları devleti böldü. MÖ 54 dolayında iki kardeş, Huhanye ve Çiçi, ayrı tanhular hâlinde ortaya çıktı. Huhanye Han hanedanına bağlandı; Çiçi batıya giderek Batı Hun Devleti’ni kurdu. MS 48’de Hunlar yeniden Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı. Güney Hunlar Çin’in sınır bölgelerine yerleşti ve 216’da Cao Cao tarafından beş kola ayrılarak siyasi varlıkları sona erdi. Kuzey Hunlar 1. yüzyılın sonunda Han ve Xianbei saldırılarıyla batıya çekildi.

Mirası

  • Bozkır imparatorluk modelinin ilk büyük örneğidir.
  • Mete’nin kurduğu onluk ordu ve kanat düzeni sonraki Türk devletlerinde yaşadı.
  • Çin Seddi, Han–Hun mücadelesinin en görünür anıtıdır.

Soy ağacı

Büyük Hun hanedanı

  • Tuman (Teoman)ö. MÖ 209
    • Mete HanMÖ 209–174
      • Ki-ok (Laoşang)MÖ 174–161

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Sima Qian, Shiji, 110. bölüm; Ban Gu, Han shu, 94. bölüm.
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi.
  • Nicola Di Cosmo, Ancient China and Its Enemies, Cambridge, 2002.
  • Thomas Barfield, The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 1989.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Büyük Hun İmparatorluğu için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →