İçindekiler
Çocukluğu ve eğitimi
Mustafa, 1881’de Selanik’te gümrük memuru ve kereste tüccarı Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım’ın oğlu olarak doğdu. Babasını küçük yaşta kaybetti. Selanik Askerî Rüştiyesi’nde matematik öğretmeni ona “Kemal” adını verdi. Manastır Askerî İdadisi’nden sonra İstanbul’daki Harbiye’yi 1902’de, Harp Akademisi’ni 1905’te kurmay yüzbaşı olarak bitirdi.
Askerlik yılları
Şam’da ve Selanik’te görev yaptı; İttihat ve Terakki çevresiyle ilişkili oldu. 1911–1912’de Trablusgarp’ta İtalyanlara karşı Derne ve Tobruk’ta savaştı. Balkan Savaşları’nda Gelibolu’da görev aldı; ardından Sofya’da askerî ataşe oldu.
Çanakkale
Birinci Dünya Savaşı’nda 19. Tümen komutanı olarak Gelibolu yarımadasındaydı. 25 Nisan 1915’te Arıburnu’na çıkan ANZAC kuvvetlerini Conkbayırı’nda durdurdu; askerlerine verdiği “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” emri efsaneleşti. Ağustos 1915’te Anafartalar Grubu komutanı olarak İngiliz çıkarmasını durdurdu. Bu başarılar onu ulusal bir kahramana dönüştürdü.
Millî Mücadele
Mondros Mütarekesi’nin ardından İtilaf devletleri Osmanlı topraklarını işgal etmeye başladı; 15 Mayıs 1919’da Yunan ordusu İzmir’e çıktı. Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı. Amasya Genelgesi’nde “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesini ilan etti. Erzurum ve Sivas kongrelerinden sonra 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı ve Meclis Başkanı seçildi.
Sakarya Meydan Muharebesi’ni (Ağustos–Eylül 1921) Başkomutan olarak kazandı; Meclis ona “Gazi” unvanını ve mareşallik rütbesini verdi. 26 Ağustos 1922’de Kocatepe’den yönettiği Büyük Taarruz, 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile sonuçlandı; 9 Eylül’de Türk ordusu İzmir’e girdi. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması yeni Türk devletini uluslararası alanda tanıttı.
Cumhuriyet ve devrimler
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi ve Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Ardından:
- 1924’te halifelik kaldırıldı, eğitim birleştirildi.
- 1925’te şapka kanunu ve uluslararası takvim ve saat kabul edildi.
- 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi.
- 1928’de Latin harflerine dayalı yeni Türk alfabesine geçildi; Mustafa Kemal halka yeni harfleri bizzat öğretti.
- 1931’de Türk Tarih Kurumu, 1932’de Türk Dil Kurumu kuruldu.
- 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi; Soyadı Kanunu ile Meclis ona “Atatürk” soyadını verdi.
Özel hayatı
1923’te Latife Hanım ile evlendi; 1925’te boşandılar. Çocuğu olmadı; aralarında ilk kadın savaş pilotu Sabiha Gökçen ve tarihçi Afet İnan’ın da bulunduğu birçok çocuğu manevi evlat olarak yetiştirdi. Okumaya, Türk müziğine ve tarih araştırmalarına büyük ilgi gösterirdi.
Ölümü
Atatürk siroz hastalığı nedeniyle 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda öldü. Naaşı geçici olarak Ankara Etnografya Müzesi’ne konuldu; 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e nakledildi. Yerine İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi.
Ne mutlu Türküm diyene!
Onuncu Yıl Nutku, 29 Ekim 1933.
Mirası
- Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu ve ilkelerinin (Atatürk ilkeleri) sahibidir.
- Kurduğu Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu, Türk tarihi ve dili üzerine çalışmaları kurumsallaştırdı.
- Her yıl 10 Kasım’da saat 09.05’te Türkiye’de saygı duruşuyla anılır.
Kaynakça
- Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk (1927).
- Andrew Mango, Atatürk, 1999.
- M. Şükrü Hanioğlu, Atatürk: An Intellectual Biography, Princeton, 2011.
- Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam.