İçindekiler
Gençliği
Bilge, İlteriş Kutluk Kağan’ın büyük oğluydu ve 683’te doğdu. Babası öldüğünde sekiz yaşındaydı; amcası Kapgan Kağan’ın döneminde büyüdü. Yazıtına göre on dört yaşında Tarduşların başına şad olarak atandı ve amcasıyla birlikte doğuda Yaşıl ögüz (Sarı Irmak) ve Şantung ovasına, batıda Demir Kapı’ya kadar seferlere katıldı.
Tahta çıkışı
716’da Kapgan Kağan öldürülünce tahta oğlu İnel geçti. Kül Tigin bir darbe yaparak İnel’i ve Kapgan’ın yakınlarını ortadan kaldırdı, tahtı ağabeyi Bilge’ye sundu. Bilge kağan oldu, Kül Tigin başkomutan oldu. Bilge, kızı Po Beg ile evli olduğu yaşlı Tonyukuk’u yeniden danışmanlığa getirdi.
İç düzen ve isyanlar
Bilge Kağan’ın ilk yılları Kapgan döneminde kopan boyları yeniden bağlamakla geçti. Yazıtlar, Dokuz Oğuzlar ve Karluklarla yapılan çok sayıda savaşı, bir yıl içinde beş kez savaşıldığını anlatır. Bilge Kağan halkın yoksulluğunu ve dağınıklığını dile getirir; çıplak halkı giydirdiğini, yoksul halkı zengin ettiğini, az halkı çoğalttığını söyler.
Çin ile barış
720’de Tang hanedanı Basmıl, Kıtan ve Tatabılarla birlikte Göktürklere saldırmaya hazırlandı. Tonyukuk’un stratejisiyle önce Basmıllar yenildi, ardından Tang sınır bölgelerine akınlar yapıldı ve ittifak dağıldı. Bilge Kağan bunun ardından barışı seçti: 721’de Tang ile barış yapıldı, 727’de sınır pazarlarında Türk atlarının Çin ipeğiyle takas edildiği düzenli bir ticaret başladı. Bilge Kağan bir Tang prensesiyle evlilik istediyse de bu gerçekleşmedi.
Öğütleri
Yazıtta Bilge Kağan, Türk milletine Çin’in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanmamasını, Çin’e yakın ovalara inmemesini, kutsal Ötüken dağlık ormanında oturmasını öğütler. En çok bilinen sözleri şunlardır:
Türk Oğuz beyleri, milleti, işitin! Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?
Bu satırlar, millet (bodun), devlet (il) ve hukuk düzeni (töre) kavramlarının Türkçedeki ilk yazılı ifadeleri arasında sayılır.
Ölümü
Bilge Kağan 734’te, Çin kaynaklarına göre beylerinden Buyruk Çor tarafından zehirlendi. Ölmeden önce zehirleyenleri ve ailelerini cezalandırdı. 735’te adına yazıt dikildi; metni yeğeni Yollug Tigin kaleme aldı. Yerine oğlu Yollıg (İçen) Kağan geçti. Bilge Kağan’dan sonra kağanlık hızla zayıfladı ve 744’te Uygur, Basmıl ve Karlukların birleşik saldırısıyla yıkıldı (bkz. Uygur Kağanlığı).
Mirası
- Bilge Kağan Yazıtı (735), Türkçenin bilinen en önemli eski metinlerinden biridir.
- Yazıtların bulunduğu Orhun Vadisi, 2004’te “Orhun Vadisi Kültürel Peyzajı” adıyla UNESCO Dünya Mirası listesine alındı (bkz. Orhun Vadisi).
- 2001’de Türk ve Moğol arkeologlar Bilge Kağan’ın anıt mezar alanında kazı yaparak altın taç ve yüzlerce eser buldu.
Soy ağacı
Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.
- Aşina soyu
- Bumin Kağanö. 552
- Kara (İssık) Kağan552–553
- Mukan Kağan553–572
- Taspar Kağan572–581
- İstemi Yabguö. 576
- Tardubatı kanadı
- Kutluk kolu · II. Kağanlık
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bilge Kağan716–734
- Tengri Kağan734–741
- Kül Tigin684–731
- Bilge Kağan716–734
- Kapgan Kağan692–716
- İnel Kağan716
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bumin Kağanö. 552
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK (Bilge Kağan Yazıtı).
- Jiu Tang shu, 194. bölüm.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.
- TİKA, Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi yayınları (2001 kazısı).