İçindekiler
Bulunuşu
Macar asıllı İngiliz arkeolog Aurel Stein, 1907’de Doğu Türkistan’ın doğusundaki Dunhuang’da, Mogao mağaralarının 17 numaralı “Kütüphane Mağarası”nda binlerce el yazmasıyla birlikte bu küçük kitapçığı satın aldı. Kitapçık, ortadan katlanmış kâğıtlardan oluşan bir deftir. Defterin başında ve sonunda boş kalan sayfalara sonradan Çince Budist metinler yazılmıştır.
İçeriği
Her fal paragrafının başında üç zar atışının sonucunu gösteren noktalar bulunur. Paragraflar kısa, imgeli hikâyelerdir: av, at, kuş, yolculuk, savaş ve Tanrı’nın lütfu gibi temalar işlenir. Paragrafların sonunda falın “iyi” ya da “kötü” olduğu söylenir. Kitabın sonunda, bir Budist manastırında bir rahibin bu kitabı yazdığını belirten bir kolofon yer alır.
Önemi
Irk Bitig, eski Türkçenin söz varlığı ve edebî üslubu için önemli bir kaynaktır. Fallardaki imgeler, bozkır hayatının ve Gök Tanrı inancının Budizm ile Maniheizm ortamında nasıl yaşadığını gösterir. Eser 2024–2025’te British Library’nin “A Silk Road Oasis: Life in Ancient Dunhuang” sergisinde gösterildi.
Falına bak
Kitaptaki 65 falın tamamı, zar dizileri ve hükümleriyle Türk sayfasındaki Irk Bitig oyununda okunabilir. Talat Tekin’in baskısına göre hükümlerin 33’ü “iyi”, 7’si “çok iyi”, 17’si “kötü”, 2’si “çok kötü”dür; birkaç falın hükmü yazılmamıştır. 57. fal ise “Başında biraz sıkıntı var, sonra yine iyi olur” diye biter. 64 olası atıştan üçünün falı kitapta yoktur, bazı atışlara iki ya da üç fal düşer.
Kaynakça
- British Library, International Dunhuang Programme, Or.8212/161.
- Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens, Harrassowitz, 1993.