Göktürkler ve Uygurlar · Kavram ve eser

Irk Bitig

Göktürk harfleriyle yazılmış, bugüne tam olarak ulaşan tek kitap: eski Türklerin fal kitabı.

Irk Bitig (“Fal Kitabı”), Göktürk alfabesiyle yazılmış ve bugüne tam olarak ulaşmış tek el yazması kitaptır. Altmış beş kısa fal paragrafından oluşan bu eser, zarla bakılan bir fal kitabıdır ve eski Türklerin inançları, gündelik hayatı, hayvancılığı ve dünyaya bakışı hakkında eşsiz bilgiler verir. Aurel Stein 1907’de Dunhuang’daki Kütüphane Mağarası’nda buldu; bugün Londra’daki British Library’de korunur.

İçindekiler
  1. Bulunuşu
  2. İçeriği
  3. Önemi
  4. Falına bak
  5. Kaynakça

Bulunuşu

Macar asıllı İngiliz arkeolog Aurel Stein, 1907’de Doğu Türkistan’ın doğusundaki Dunhuang’da, Mogao mağaralarının 17 numaralı “Kütüphane Mağarası”nda binlerce el yazmasıyla birlikte bu küçük kitapçığı satın aldı. Kitapçık, ortadan katlanmış kâğıtlardan oluşan bir deftir. Defterin başında ve sonunda boş kalan sayfalara sonradan Çince Budist metinler yazılmıştır.

İçeriği

Her fal paragrafının başında üç zar atışının sonucunu gösteren noktalar bulunur. Paragraflar kısa, imgeli hikâyelerdir: av, at, kuş, yolculuk, savaş ve Tanrı’nın lütfu gibi temalar işlenir. Paragrafların sonunda falın “iyi” ya da “kötü” olduğu söylenir. Kitabın sonunda, bir Budist manastırında bir rahibin bu kitabı yazdığını belirten bir kolofon yer alır.

Önemi

Irk Bitig, eski Türkçenin söz varlığı ve edebî üslubu için önemli bir kaynaktır. Fallardaki imgeler, bozkır hayatının ve Gök Tanrı inancının Budizm ile Maniheizm ortamında nasıl yaşadığını gösterir. Eser 2024–2025’te British Library’nin “A Silk Road Oasis: Life in Ancient Dunhuang” sergisinde gösterildi.

Falına bak

Kitaptaki 65 falın tamamı, zar dizileri ve hükümleriyle Türk sayfasındaki Irk Bitig oyununda okunabilir. Talat Tekin’in baskısına göre hükümlerin 33’ü “iyi”, 7’si “çok iyi”, 17’si “kötü”, 2’si “çok kötü”dür; birkaç falın hükmü yazılmamıştır. 57. fal ise “Başında biraz sıkıntı var, sonra yine iyi olur” diye biter. 64 olası atıştan üçünün falı kitapta yoktur, bazı atışlara iki ya da üç fal düşer.

Kaynakça

  • British Library, International Dunhuang Programme, Or.8212/161.
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens, Harrassowitz, 1993.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Irk Bitig için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →