Göktürkler ve Uygurlar · Kavram ve eser

Orhun Yazıtları

Göktürk kağanları ve devlet adamları adına dikilen, Türkçenin ve Türk tarih bilincinin en eski büyük yazılı anıtları.

Orhun Yazıtları, 8. yüzyılın ilk yarısında II. Göktürk Kağanlığı’nın önde gelenleri adına dikilen dikili taşlardır. Tonyukuk (yak. 716–725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtlarından oluşur. Türkçenin bilinen en eski uzun metinleri olan bu yazıtlar, Türk milletinin tarihini, devlet anlayışını ve inancını birinci ağızdan anlatır. Türkiye’de “Türk tarihinin ve edebiyatının ilk büyük belgesi” olarak kabul edilir.

İçindekiler
  1. İçeriği
  2. Yazıtlar
  3. Tonyukuk Yazıtı
  4. Kül Tigin Yazıtı
  5. Bilge Kağan Yazıtı
  6. Keşif ve çözülüş
  7. Bugün
  8. Kaynakça

İçeriği

Yazıtlar, kağanların ve devlet adamlarının ağzından yazılmış hem tarih hem öğüt metinleridir. Bumin ve İstemi kağanlarla başlayan Türk devletinin kuruluşu, 630’dan sonra Çin egemenliğine girilmesi, İlteriş Kutluk Kağan’ın dirilişi ve yapılan seferler anlatılır. Bilge Kağan, Türk milletine yaptığı hataları hatırlatır, Çin’in tatlı sözüne ve yumuşak ipeğine kanmamasını, Ötüken’de kalmasını öğütler.

Türk Oğuz beyleri, milleti, işitin! Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?

Yazıtlar

Tonyukuk Yazıtı

Ulanbatur’un doğusunda, Bayn Tsokto’da iki dikili taş üzerindedir. Devlet adamı Tonyukuk’un kendi ağzından, Kutluk’un isyanını ve kendi rolünü anlatır.

Kül Tigin Yazıtı

732’de dikildi. Dört yüzlü taşın üç yüzü Türkçe, biri Çincedir. Bilge Kağan’ın ağzından, kardeşi Kül Tigin’in hayatı ve kahramanlıkları anlatılır. Türkçe metni Yollug Tigin yazdı.

Bilge Kağan Yazıtı

735’te, Bilge Kağan’ın ölümünden sonra dikildi. Kül Tigin yazıtıyla büyük ölçüde ortak bir metin içerir ve Bilge Kağan’ın kendi dönemini anlatan bölümlerle genişletilmiştir.

Keşif ve çözülüş

1889’da Rus araştırmacı Nikolay Yadrintsev Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını buldu; ardından Fin (1890) ve Rus (1891) heyetleri yazıtların kopyalarını yayımladı. 1893’te Vilhelm Thomsen Göktürk alfabesini çözdü; 1894’te Wilhelm Radloff ilk çeviriyi yayımladı.

Bugün

2000’lerde Türkiye ve Moğolistan’ın ortak projesiyle Hoşo Tsaidam’daki anıtlar koruma altına alındı ve alanda bir müze kuruldu. Yazıtların kopyaları Ankara’da ve Türkiye’nin farklı şehirlerinde sergilenir.

Kaynakça

  • Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
  • Muharrem Ergin, Orhun Abideleri.
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées, 1896.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Orhun Yazıtları için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →