Göktürkler ve Uygurlar · Kavram ve eser

Göktürk alfabesi

Türklerin kendi geliştirdiği ilk alfabe; sağdan sola yazılan, taşa kazınmaya uygun 38 harfli yazı.

Göktürk alfabesi (Orhun yazısı, eski Türk “runik” yazısı), 7.–10. yüzyıllarda Türklerin kullandığı ve kendi dillerine göre geliştirdikleri ilk alfabedir. Sağdan sola yazılır; taşa ve ahşaba kazınmaya uygun köşeli harflerden oluşur. Genel olarak 38 harf kabul edilir. En ünlü örnekleri Orhun Yazıtları’dır. Göktürk harfleriyle yazılmış tek tam kitap ise Irk Bitig’dir.

İçindekiler
  1. Yapısı
  2. Kökeni
  3. Çözülüşü
  4. Kullanım alanları
  5. Kaynakça

Yapısı

Göktürk alfabesinin en özgün yanı, Türkçenin ses uyumuna göre tasarlanmış olmasıdır. B, D, G, L, N, R, S, T ve Y gibi ünsüzlerin her birinin, kalın ünlülerle (a, ı, o, u) kullanılan ve ince ünlülerle (e, i, ö, ü) kullanılan iki ayrı biçimi vardır. Ünlüler için dört işaret bulunur: a/e, ı/i, o/u ve ö/ü. Kelime içindeki ünlüler çoğu zaman yazılmaz; okuyucu, ünsüzün kalın ya da ince biçiminden hangi ünlünün okunacağını anlar. Kelimeler iki noktaya benzeyen bir işaretle ayrılır.

Kökeni

Alfabenin nasıl ortaya çıktığı tartışmalıdır. Bir görüşe göre Soğd alfabesi aracılığıyla Arami yazısından türemiştir; başka bir görüşe göre bazı harfler Türk boylarının tamgalarından (damgalarından) gelişmiştir. Muhtemelen iki kaynak da etkili olmuştur.

Çözülüşü

Orhun yazıtlarının 1889’da bulunmasından sonra Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen, 25 Kasım 1893’te yazıyı çözdü. Thomsen ilk olarak “Tengri” (Tanrı), “Türk” ve “Kül Tigin” kelimelerini okudu ve 15 Aralık 1893’te Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi’nde sonuçlarını açıkladı. Rus Türkolog Wilhelm Radloff, 1894’te metinlerin ilk tam çevirisini yayımladı.

Kullanım alanları

  • Orhun yazıtları (Moğolistan): Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları.
  • Yenisey yazıtları (Güney Sibirya): Çoğu kısa mezar taşı yazıları; bazılarının Orhun yazıtlarından eski olduğu düşünülür.
  • Talas yazıtları (Kırgızistan).
  • Irk Bitig ve Doğu Türkistan’da bulunan el yazmaları.

Kaynakça

  • Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées, 1896.
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic, Brill, 2004.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Göktürk alfabesi için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →