Türk–İslam · Kişi

Alp Arslan

Malazgirt’te Bizans imparatorunu yenip esir alan, Anadolu’nun kapısını Türklere açan Selçuklu sultanı.

Alp Arslan, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun ikinci sultanıdır. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt’te Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’in ordusunu yendi ve imparatoru esir aldı. Bu zafer, Türklerin Anadolu’ya yerleşmesinin önünü açtı. Veziri Nizamülmülk ile birlikte devleti siyaset ve bilim alanında güçlendirdi.

İçindekiler
  1. Gençliği
  2. Tahta çıkışı
  3. Kafkasya ve Anadolu
  4. Malazgirt
  5. Ölümü
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Gençliği

Alp Arslan, Çağrı Bey’in oğludur. Babasının yanında Horasan’daki savaşlarda yetişti ve Gaznelilere karşı yapılan seferlerde komutanlık yaptı. Asıl adı Muhammed’di; “Alp Arslan” (yiğit aslan) unvanı onun cesaretiyle özdeşleşti. Kaynaklar onu uzun boylu, uzun bıyıklarını savaşta arkasına bağlayan, iyi bir okçu olarak tarif eder.

Tahta çıkışı

1060’ta babası ölünce Horasan’ın yönetimini üstlendi. 1063’te amcası Tuğrul Bey çocuksuz ölünce, Tuğrul’un yerine geçirmek istediği Süleyman (Alp Arslan’ın kardeşi) ve kendisine karşı çıkan amca oğlu Kutalmış ile taht mücadelesine girdi. Kutalmış’ı yenip sultan oldu. Tuğrul’un veziri Amîdülmülk Kündürî’yi azledip yerine Nizamülmülk’ü getirdi.

Kafkasya ve Anadolu

Alp Arslan 1064’te Kafkasya’ya sefer yaptı ve Bizans’ın elindeki büyük Ermeni şehri Ani’yi aldı. Bu fetih İslam dünyasında büyük sevinçle karşılandı. Sonraki yıllarda Türkmen akıncıları Anadolu içlerine kadar ilerledi. Bizans tahtına 1068’de çıkan IV. Romanos Diogenes, Türk akınlarını durdurmak için büyük seferlere girişti.

Malazgirt

1071’de Alp Arslan, Mısır’daki Fatımîlere karşı Suriye’de sefer hâlindeydi. Romanos’un büyük bir orduyla Doğu Anadolu’ya ilerlediğini öğrenince geri döndü. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt ovasında iki ordu karşılaştı. Rivayete göre Alp Arslan savaştan önce beyaz giyindi, “Burada şehit olursam bu beyaz elbise kefenim olsun” dedi ve askerleriyle birlikte namaz kıldı. Türk süvarisinin sahte geri çekilme taktiği ve Bizans ordusundaki bölünmeler sonucunda Bizans ordusu bozuldu, imparator esir alındı.

Alp Arslan esir imparatora cömert davrandı. Kaynaklarda aktarılan konuşmaya göre Romanos’a, kendisi galip gelse ne yapacağını sordu; Romanos “Seni kırbaçlatırdım” deyince Alp Arslan onu serbest bıraktı. İki taraf arasında fidye ve barış antlaşması yapıldı.

Ölümü

1072’de Maveraünnehir’deki Karahanlılara karşı sefere çıkan Alp Arslan, Amuderya kıyısında esir alınan Berzem kalesi komutanı Yusuf el-Harezmî’yi sorguladığı sırada bıçaklanarak ağır yaralandı ve birkaç gün sonra öldü. Merv’de babasının yanına gömüldü. Yerine oğlu Melikşah geçti.

Mirası

  • Malazgirt Zaferi (1071) ile Anadolu’nun Türk yurdu olmasının yolunu açtı.
  • Veziri Nizamülmülk ile birlikte Nizamiye medreselerinin kuruluşunu destekledi.
  • 26 Ağustos, Türkiye’de Malazgirt’in ve Büyük Taarruz’un yıl dönümü olarak birlikte anılır.

Soy ağacı

Selçuklu hanedanıBüyük Selçuklu sultanları Mikail kolundan, Anadolu Selçuklu sultanları Arslan Yabgu kolundan gelir.

  • Dukak
    • Selçuk Bey
      • Mikail
        • Tuğrul Bey1040–1063
        • Çağrı Beyö. 1060
          • Alp Arslan1063–1072
            • Melikşah1072–1092
              • Berkyaruk1094–1105
              • I. Mahmud1092–1094
              • Muhammed Tapar1105–1118
              • Sencer1118–1157
            • TutuşSuriye
          • KavurdKirman
      • Arslan Yabgu
        • Kutalmış
          • I. Süleyman Şah1075–1086
      • Musa Yabgu

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Mihail Attaleiates, Historia; Mihail Psellos, Khronographia.
  • İbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t-Târîh.
  • Carole Hillenbrand, Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert, Edinburgh, 2007.
  • Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Alp Arslan için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →