Tahta çıkışı
Melikşah, babası Alp Arslan 1072’de öldüğünde on yedi yaşındaydı. Amcası Kavurd taht iddiasıyla ayaklandı; 1073’te Hemedan yakınlarında yenildi. Genç sultanın yanında devletin asıl yöneticisi, Alp Arslan’dan kalan tecrübeli vezir Nizamülmülk oldu.
Seferleri
Melikşah döneminde Selçuklu ordusu Maveraünnehir’e girerek Karahanlıları bağımlı hâle getirdi; Semerkant ve Kaşgar’da Melikşah adına hutbe okundu. Batıda Suriye ve Filistin Fatımîlerden alındı. Anadolu’da Kutalmış’ın oğlu Süleyman Şah, 1075–1077 dolayında İznik’i alıp Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdu. Kafkasya’da Gürcistan ve Arran üzerinde Selçuklu hâkimiyeti pekişti.
Bilim ve kültür
Melikşah, İsfahan’da bir rasathane kurdurdu. Ömer Hayyam’ın da yer aldığı astronomlar, güneş yılını esas alan ve İran takviminin temeli olan Celâlî takvimini 1079’da hazırladı. Nizamülmülk’ün Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde kurdurduğu Nizamiye medreseleri, İslam dünyasının ilk düzenli yüksek öğretim kurumları arasında yer aldı. Nizamülmülk’ün Siyasetname’si bu dönemde yazıldı.
Ölümü
1092’de Nizamülmülk, Bâtınîlerin (Haşhaşiler) düzenlediği bir suikastla öldürüldü. Melikşah ondan yaklaşık bir ay sonra, Kasım 1092’de Bağdat’ta beklenmedik biçimde öldü. Ardından oğulları arasında taht kavgaları başladı ve imparatorluğun bütünlüğü sarsıldı. Oğlu Sencer, sonraki dönemde Horasan’da Selçuklu gücünü yeniden toparladı.
Mirası
- Büyük Selçuklu İmparatorluğu en geniş sınırlarına onun döneminde ulaştı.
- Celâlî takvimi, bugünkü İran takviminin temelidir.
- Nizamiye medreseleri, Osmanlı medrese geleneğine kadar uzanan bir modeldir.
Soy ağacı
Selçuklu hanedanıBüyük Selçuklu sultanları Mikail kolundan, Anadolu Selçuklu sultanları Arslan Yabgu kolundan gelir.
- Dukak
- Selçuk Bey
- Mikail
- Tuğrul Bey1040–1063
- Çağrı Beyö. 1060
- Alp Arslan1063–1072
- Melikşah1072–1092
- Berkyaruk1094–1105
- I. Mahmud1092–1094
- Muhammed Tapar1105–1118
- Sencer1118–1157
- TutuşSuriye
- Melikşah1072–1092
- KavurdKirman
- Alp Arslan1063–1072
- Arslan Yabgu
- Kutalmış
- I. Süleyman Şah1075–1086
- I. Kılıç Arslan1092–1107
- I. Mesud1116–1156
- II. Kılıç Arslan1156–1192
- I. Mesud1116–1156
- I. Kılıç Arslan1092–1107
- I. Süleyman Şah1075–1086
- Kutalmış
- Musa Yabgu
- Mikail
- Selçuk Bey
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Nizamülmülk, Siyasetname.
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti.
- A. C. S. Peacock, The Great Seljuk Empire, Edinburgh, 2015.