Türk–İslam · Devlet

Büyük Selçuklu İmparatorluğu

Dandanakan’la kurulan, Malazgirt’le Anadolu’nun kapısını açan ve İslam dünyasının siyasi önderliğini üstlenen Türk imparatorluğu.

Büyük Selçuklu İmparatorluğu, Oğuzların Kınık boyundan Selçuklu ailesinin 1040’ta Dandanakan zaferiyle kurduğu ve 1157’de Sultan Sencer’in ölümüne kadar süren Türk imparatorluğudur. En geniş döneminde Kaşgar’dan Akdeniz’e, Kafkasya’dan Basra Körfezi’ne uzandı. Abbasi halifeliğini koruma altına alarak Sünni İslam dünyasının siyasi önderliğini üstlendi. 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu’nun Türk yurdu olmasının yolunu açtı.

İçindekiler
  1. Kökeni
  2. Kuruluş ve yükseliş
  3. Devlet teşkilatı
  4. Kültür
  5. Bölünme ve sonu
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Kökeni

Selçuklu ailesi, adını Oğuz Yabgu Devleti’nde subaşı (ordu komutanı) olan Selçuk Bey’den alır. Selçuk, 10. yüzyılın sonunda halkıyla birlikte Sırderya kıyısındaki Cend’e göç ederek İslam’ı kabul etti. Selçuk’un torunları Tuğrul ve Çağrı, 11. yüzyılın başında Karahanlı ve Gazneli toprakları arasında güçlendi ve 1035’te Horasan’a geçti.

Kuruluş ve yükseliş

1040 Dandanakan zaferinden sonra savaş alanında toplanan kurultayda Tuğrul sultan seçildi. Tuğrul İran’ı fethetti, 1055’te Bağdat’a girerek halifeyi Büveyhî egemenliğinden kurtardı ve “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını aldı. Alp Arslan 1064’te Ani’yi aldı, 1071’de Malazgirt’te Bizans imparatorunu esir aldı. Melikşah döneminde imparatorluk en geniş sınırlarına ulaştı.

Devlet teşkilatı

Selçuklu devleti, ülkenin hanedanın ortak malı sayıldığı eski Türk anlayışı ile İran ve İslam yönetim geleneklerini birleştirdi. Sultanın yanında vezirin yönettiği divan, ikta sistemiyle askerlere verilen toprak gelirleri ve şehzadelerin yanına verilen atabegler bu teşkilatın temel unsurlarıydı. Vezir Nizamülmülk’ün Siyasetname’si ve kurduğu Nizamiye medreseleri, İslam dünyasında yönetim ve eğitimi derinden etkiledi.

Kültür

Selçuklu döneminde İsfahan’daki Cuma Camii gibi büyük yapılar yükseldi; dört eyvanlı medrese ve cami planı yaygınlaştı. Gazzâlî Nizamiye medresesinde ders verdi; Ömer Hayyam Celâlî takvimini hazırlayan heyette yer aldı. Kervansaraylar ticaret yollarını güvence altına aldı.

Bölünme ve sonu

1092’de Nizamülmülk’ün suikasta kurban gitmesi ve Melikşah’ın ölümünden sonra oğulları arasında taht kavgaları başladı. Bu karışıklık, Birinci Haçlı Seferi’nin (1096–1099) Anadolu ve Suriye’den geçmesini kolaylaştırdı. Melikşah’ın oğlu Sencer, Horasan merkezli olarak imparatorluğu yeniden güçlendirdi; ancak 1141’de Katvan’da Karahıtaylara yenildi, 1153’te Oğuz Türkmenlerinin ayaklanmasında esir düştü. Sencer’in 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu İmparatorluğu sona erdi. Selçuklu kolları ve atabeglikler bölgede varlığını sürdürdü.

Mirası

  • Oğuzların İran, Azerbaycan ve Anadolu’ya yerleşmesini sağladı; bugünkü Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan halklarının tarihi bu göçlerle şekillendi.
  • Medrese, kervansaray ve ikta sistemi Osmanlı’ya kadar uzanan kurumlardır.

Soy ağacı

Selçuklu hanedanıBüyük Selçuklu sultanları Mikail kolundan, Anadolu Selçuklu sultanları Arslan Yabgu kolundan gelir.

  • Dukak
    • Selçuk Bey
      • Mikail
      • Arslan Yabgu
        • Kutalmış
          • I. Süleyman Şah1075–1086
      • Musa Yabgu

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti.
  • A. C. S. Peacock, The Great Seljuk Empire, Edinburgh, 2015.
  • Ali Sevim ve Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Büyük Selçuklu İmparatorluğu için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →