Kökeni
Selçuklu ailesi, adını Oğuz Yabgu Devleti’nde subaşı (ordu komutanı) olan Selçuk Bey’den alır. Selçuk, 10. yüzyılın sonunda halkıyla birlikte Sırderya kıyısındaki Cend’e göç ederek İslam’ı kabul etti. Selçuk’un torunları Tuğrul ve Çağrı, 11. yüzyılın başında Karahanlı ve Gazneli toprakları arasında güçlendi ve 1035’te Horasan’a geçti.
Kuruluş ve yükseliş
1040 Dandanakan zaferinden sonra savaş alanında toplanan kurultayda Tuğrul sultan seçildi. Tuğrul İran’ı fethetti, 1055’te Bağdat’a girerek halifeyi Büveyhî egemenliğinden kurtardı ve “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını aldı. Alp Arslan 1064’te Ani’yi aldı, 1071’de Malazgirt’te Bizans imparatorunu esir aldı. Melikşah döneminde imparatorluk en geniş sınırlarına ulaştı.
Devlet teşkilatı
Selçuklu devleti, ülkenin hanedanın ortak malı sayıldığı eski Türk anlayışı ile İran ve İslam yönetim geleneklerini birleştirdi. Sultanın yanında vezirin yönettiği divan, ikta sistemiyle askerlere verilen toprak gelirleri ve şehzadelerin yanına verilen atabegler bu teşkilatın temel unsurlarıydı. Vezir Nizamülmülk’ün Siyasetname’si ve kurduğu Nizamiye medreseleri, İslam dünyasında yönetim ve eğitimi derinden etkiledi.
Kültür
Selçuklu döneminde İsfahan’daki Cuma Camii gibi büyük yapılar yükseldi; dört eyvanlı medrese ve cami planı yaygınlaştı. Gazzâlî Nizamiye medresesinde ders verdi; Ömer Hayyam Celâlî takvimini hazırlayan heyette yer aldı. Kervansaraylar ticaret yollarını güvence altına aldı.
Bölünme ve sonu
1092’de Nizamülmülk’ün suikasta kurban gitmesi ve Melikşah’ın ölümünden sonra oğulları arasında taht kavgaları başladı. Bu karışıklık, Birinci Haçlı Seferi’nin (1096–1099) Anadolu ve Suriye’den geçmesini kolaylaştırdı. Melikşah’ın oğlu Sencer, Horasan merkezli olarak imparatorluğu yeniden güçlendirdi; ancak 1141’de Katvan’da Karahıtaylara yenildi, 1153’te Oğuz Türkmenlerinin ayaklanmasında esir düştü. Sencer’in 1157’deki ölümüyle Büyük Selçuklu İmparatorluğu sona erdi. Selçuklu kolları ve atabeglikler bölgede varlığını sürdürdü.
Mirası
- Oğuzların İran, Azerbaycan ve Anadolu’ya yerleşmesini sağladı; bugünkü Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan halklarının tarihi bu göçlerle şekillendi.
- Medrese, kervansaray ve ikta sistemi Osmanlı’ya kadar uzanan kurumlardır.
Soy ağacı
Selçuklu hanedanıBüyük Selçuklu sultanları Mikail kolundan, Anadolu Selçuklu sultanları Arslan Yabgu kolundan gelir.
- Dukak
- Selçuk Bey
- Mikail
- Tuğrul Bey1040–1063
- Çağrı Beyö. 1060
- Alp Arslan1063–1072
- Melikşah1072–1092
- Berkyaruk1094–1105
- I. Mahmud1092–1094
- Muhammed Tapar1105–1118
- Sencer1118–1157
- TutuşSuriye
- Melikşah1072–1092
- KavurdKirman
- Alp Arslan1063–1072
- Arslan Yabgu
- Kutalmış
- I. Süleyman Şah1075–1086
- I. Kılıç Arslan1092–1107
- I. Mesud1116–1156
- II. Kılıç Arslan1156–1192
- I. Mesud1116–1156
- I. Kılıç Arslan1092–1107
- I. Süleyman Şah1075–1086
- Kutalmış
- Musa Yabgu
- Mikail
- Selçuk Bey
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti.
- A. C. S. Peacock, The Great Seljuk Empire, Edinburgh, 2015.
- Ali Sevim ve Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi, TTK.