Türk–İslam · Kişi

Tuğrul Bey

Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kurucusu; Bağdat’a girip “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını alan hükümdar.

Tuğrul Bey, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kurucusu ve ilk sultanıdır. Kardeşi Çağrı Bey ile birlikte 1040’ta Dandanakan’da Gaznelileri yenerek Selçuklu devletini kurdu. 1055’te Bağdat’a girerek Abbasi halifesini Büveyhî baskısından kurtardı; halife ona “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi. Böylece Türkler, İslam dünyasının siyasi önderliğine yükseldi.

İçindekiler
  1. Ailesi ve gençliği
  2. Horasan’a geçiş
  3. Dandanakan ve devletin kuruluşu
  4. Bağdat ve halifelik
  5. Ölümü ve ardılı
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Ailesi ve gençliği

Tuğrul, Oğuzların Kınık boyundan Selçuk Bey’in torunudur. Babası Mikail genç yaşta bir savaşta öldü; Tuğrul ve kardeşi Çağrı, dedeleri Selçuk’un yanında Cend bölgesinde büyüdü. Selçuk’un ölümünden sonra Selçuklu ailesi Karahanlı ve Gazneli toprakları arasında, Maveraünnehir ve Harezm’de hayat mücadelesi verdi.

Horasan’a geçiş

1035’te Tuğrul, Çağrı ve amcaları Musa Yabgu idaresindeki Selçuklu Türkmenleri Amuderya’yı geçip Horasan’a girdi. Gazneli Sultan I. Mesud’a başvurarak yurt istediler. Mesud’un gönderdiği ordu Nesâ yakınlarında yenilince Selçuklulara Nesâ, Ferâve ve Dihistan bölgeleri verildi. Selçuklular kısa sürede Merv ve Nişabur’u aldı; 1038’de Tuğrul, Nişabur’da adına hutbe okutarak hükümdarlığını ilan etti.

Dandanakan ve devletin kuruluşu

1040’ta Mesud, büyük bir orduyla Selçukluları Horasan’dan atmak üzere harekete geçti. 23 Mayıs 1040’ta Merv yakınlarındaki Dandanakan kalesi önünde yapılan savaşta, susuzluk ve yorgunlukla zayıflamış Gazneli ordusu bozguna uğradı. Savaş alanında toplanan kurultayda Tuğrul sultan seçildi; Selçuklu devleti resmen kuruldu ve fethedilen topraklar aile üyeleri arasında paylaştırıldı.

Bağdat ve halifelik

Tuğrul ardından İran’ı fethetti; Rey’i başkent yaptı. 1048’de Selçuklu ordusu Doğu Anadolu’da Pasinler’de Bizans–Gürcü ordusunu yendi. Bu dönemde Abbasi halifeleri, Şii Büveyhî emirlerinin denetimi altındaydı. Halife Kâim Biemrillâh’ın çağrısı üzerine Tuğrul Aralık 1055’te Bağdat’a girdi, Büveyhî hâkimiyetine son verdi. 1058’de Fatımîlerin desteğini alan Besasirî Bağdat’ı ele geçirip Fatımî halifesi adına hutbe okutunca Tuğrul yeniden harekete geçti, şehri geri aldı ve halifeyi tahtına döndürdü. Halife ona “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanıyla tören düzenledi.

Ölümü ve ardılı

Tuğrul’un çocuğu yoktu. 1063’te halifenin kızı Seyyide Hatun ile evlendi ve aynı yıl Rey’de öldü. Yerine kardeşi Çağrı’nın oğlu Alp Arslan geçti.

Mirası

  • Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun kurucusudur.
  • Sünni İslam dünyasının siyasi koruyucusu olarak sultanlık–halifelik dengesini kurdu.
  • Oğuzların İran ve Anadolu’ya yerleşmesinin yolunu açtı.

Soy ağacı

Selçuklu hanedanıBüyük Selçuklu sultanları Mikail kolundan, Anadolu Selçuklu sultanları Arslan Yabgu kolundan gelir.

  • Dukak
    • Selçuk Bey
      • Mikail
        • Tuğrul Bey1040–1063
        • Çağrı Beyö. 1060
          • Alp Arslan1063–1072
            • Melikşah1072–1092
              • Berkyaruk1094–1105
              • I. Mahmud1092–1094
              • Muhammed Tapar1105–1118
              • Sencer1118–1157
            • TutuşSuriye
          • KavurdKirman
      • Arslan Yabgu
        • Kutalmış
          • I. Süleyman Şah1075–1086
      • Musa Yabgu

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • İbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t-Târîh.
  • Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk–İslam Medeniyeti.
  • C. E. Bosworth, “The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)”, The Cambridge History of Iran, cilt 5, 1968.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Tuğrul Bey için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →