Adı
Adın üç parçası da eski Türkçe unvan ve sıfatlardır: alp “yiğit, kahraman”, er “erkek, yiğit”, tunga (toŋa) ise “kaplan, pars” anlamına gelir ve kahramanlara verilen bir lakaptır. Adı “kaplan yürekli yiğit” diye açıklamak mümkündür.
Destan ve tarih
Alp Er Tunga’nın tarihsel bir kişi olup olmadığı bilinmemektedir. Onu anlatan kaynaklar destan ve edebiyat metinleridir. İslam dönemi Türk hanedanları bu figürü soylarının başına koydu. Karahanlı hükümdar ailesi kendisini “Afrasiyab soyu” (Âl-i Afrasiyab) olarak tanıtıyordu. Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’inde Alp Er Tunga, Türk beylerinin en ünlüsü, bilgisi ve erdemiyle seçkin bir hükümdar olarak anılır.
Şehname’de Afrasiyab, İran ile Turan arasındaki uzun savaşların Turan tarafındaki baş kahramanıdır ve İranlı kahramanların düşmanı olarak tasvir edilir. Aynı figürün Türk ve İran geleneklerinde bu kadar farklı yorumlanması, iki dünyanın asırlık komşuluğunu ve rekabetini yansıtır.
Sagu: Alp Er Tunga ağıtı
Kaşgarlı Mahmud’un derlediği dörtlükler, ölümün yarattığı boşluğu ve öç duygusunu anlatır:
Alp Er Tunga öldi mü / Issız ajun kaldı mu / Ödlek öçin aldı mu / Emdi yürek yırtılur
Günümüz Türkçesiyle: “Alp Er Tunga öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılıyor.” Ağıt, yuğ (yas) törenlerinde söylenen eski Türk ağıt türünün en bilinen örneğidir.
Mirası
- Türk edebiyatının bilinen ilk ağıtlarından birinin kahramanıdır.
- Karahanlılar başta olmak üzere birçok Türk hanedanı soyunu ona bağladı.
- Türk milliyetçi edebiyatında ve Turan ülküsünde sembol isimlerden biridir; birçok roman, şiir ve opera ona adanmıştır.
Kaynakça
- Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk, çev. Besim Atalay, TDK.
- Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, yay. Reşit Rahmeti Arat, TTK.
- Firdevsî, Şehname.