Saka · İskit · Devlet

Sakalar (İskitler)

Karadeniz’in kuzeyinden Altay’a uzanan atlı bozkır kültürünün halkları; kurganları ve altın “hayvan üslubu”yla tanınır.

Sakalar, MÖ 1. binyılda Avrasya bozkırlarında yaşamış atlı göçebe halkların genel adıdır. Pers kaynakları onlara Saka, Yunan kaynakları özellikle Karadeniz’in kuzeyindekilere Skythai (İskit) der. At üstünde savaşan okçu süvarileri, büyük mezar höyükleri (kurganlar) ve altından yapılmış, hayvan figürlerini stilize eden “hayvan üslubu” sanatlarıyla tanınırlar. Türk tarih yazımı, bozkır devlet geleneğinin ve atlı kültürün başlangıcı olarak Sakaları Türk tarihinin ilk sayfalarına yerleştirir.

İçindekiler
  1. Adı ve coğrafyası
  2. Yaşam tarzı ve savaş
  3. Kurganlar ve altın
  4. Sanat
  5. Mirası
  6. Kaynakça

Adı ve coğrafyası

Antik kaynaklarda farklı adlarla geçen bu topluluklar tek bir devlet değil, ortak bir yaşam tarzını paylaşan birçok boy ve konfederasyondu. Herodotos Karadeniz’in kuzeyindeki İskitleri ayrıntılı anlatır. Pers kral yazıtları “sivri başlıklı Sakalar”dan, “haomayı içen Sakalar”dan ve “denizin ötesindeki Sakalar”dan söz eder. Tomris’in halkı Massagetler de bu çevreye bağlanır.

Yaşam tarzı ve savaş

Sakalar yılın büyük kısmını sürüleriyle yaylak ve kışlak arasında göçerek geçirirdi. Keçe çadırlar ve tekerlekli arabalar evleriydi. At, hem ulaşım hem savaş hem de inancın merkezindeydi. Kısa ve güçlü kompozit yaylarla atış yapan süvarileri, Pers ve Yunan ordularının en çok korktuğu birliklerdendi. MÖ 514 dolayında Pers kralı I. Dareios’un İskitlere karşı yaptığı sefer, İskitlerin geri çekilip toprağı yakarak düşmanı yıpratması yüzünden sonuçsuz kaldı.

Kurganlar ve altın

Sakaların en dikkat çekici mirası mezar höyükleridir. Yöneticiler atları, silahları, altın süs eşyaları ve hizmetkârlarıyla birlikte gömülürdü.

  • Esik (Issık) kurganı, Kazakistan: MÖ 4.–3. yüzyıla tarihlenen mezardan çıkan “Altın Adam”, binlerce altın levhayla süslü giysisi ve 70 cm’lik sivri başlığıyla Kazakistan’ın ulusal sembolüdür. Gömütteki gümüş bir kâsenin üzerinde 26 işaretlik bir yazı bulunmuştur; okunuşu kesin değildir.
  • Pazırık kurganları, Altay: Donmuş toprakta korunan dövmeli bedenler, keçe halılar ve bilinen en eski düğümlü halı (Ermitaj Müzesi) buradan çıkmıştır.
  • Arjan kurganları, Tuva: Bozkırın en eski büyük “kraliyet” kurganlarındandır.

Sanat

“Hayvan üslubu” denen sanat, geyik, pars, kartal, at ve hayali hayvanları kıvrılmış, birbirine dolanmış biçimlerde gösterir. Kemer tokaları, at koşumları ve başlıklar bu figürlerle süslenirdi. Aynı üslubun Hun ve Göktürk sanatında da devam ettiği görülür.

Mirası

  • Atlı okçu süvari, kurgan gömüleri ve hayvan üslubu sanatı, sonraki bozkır devletlerinin hepsinde yaşadı.
  • Alp Er Tunga ve Tomris gibi figürler Türk destan ve tarih geleneğinde bu çağa bağlanır.

Kaynakça

  • Herodotos, Tarih, IV. kitap.
  • Renate Rolle, The World of the Scythians, 1989.
  • Kemal Akişev, Kurgan Issyk, Moskova, 1978.
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Sakalar (İskitler) için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →