İçindekiler
Amacı
Kaşgarlı Mahmud, Selçukluların yükselişiyle Türkçenin İslam dünyasında önem kazandığını, Arapların Türkçe öğrenmesi gerektiğini düşünüyordu. Eserini Abbasi Halifesi Muktedî Biemrillâh’a sundu.
İçeriği
Kelimeler Arap dilbilgisi geleneğine göre düzenlenmiştir. Kaşgarlı her kelimenin anlamını açıklarken onu bir cümle, atasözü ya da şiir içinde gösterir. Bu sayede eser, 11. yüzyıl Türk dünyasının geniş bir panoramasını sunar:
- Alp Er Tunga sagusu başta olmak üzere savaş, aşk, doğa ve yas şiirleri.
- Oğuz boylarının listesi ve tamgaları.
- On iki hayvanlı Türk takvimi ve takvimin kökenine dair rivayet.
- Türk boylarının ağız farkları, yiyecekler, giysiler, oyunlar, inançlar ve hukuk terimleri.
Dünya haritası
Eserdeki daire biçimli harita, Balasagun ve çevresini merkeze alır. Dağlar kırmızı, ırmaklar mavi, çöller sarı renkle gösterilir; Türk boylarının ve komşu halkların yerleri işaretlidir.
El yazması
Eserin bilinen tek nüshası 1266’da Şam’da Muhammed bin Ebubekir tarafından kopya edilmiştir. Bu nüsha 1917’de İstanbul’da Ali Emirî Efendi tarafından bulundu ve bugün Millet Kütüphanesi’ndedir. Eser önce Kilisli Rifat Bilge tarafından basıldı, ardından Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrildi (TDK, 1939–1941).
Kaynakça
- Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk, çev. Besim Atalay, TDK.
- Robert Dankoff ve James Kelly, Compendium of the Turkic Dialects, Harvard, 1982–1985.