Türk–İslam · Kavram ve eser

Divanu Lügati’t-Türk

Kaşgarlı Mahmud’un yazdığı, Türkçenin ilk büyük sözlüğü ve Türk kültürünün hazinesi.

Divanu Lügati’t-Türk (“Türk Dillerinin Divanı”), Kaşgarlı Mahmud’un 1072–1077 arasında Bağdat’ta yazdığı, Türkçe kelimeleri Arapça açıklamalarla veren ansiklopedik sözlüktür. Türkçenin bilinen ilk büyük sözlüğüdür. Yaklaşık 7.500 kelimenin yanında yüzlerce şiir parçası, atasözü ve kültür bilgisi içerir; Türk boylarının yerlerini gösteren daire biçimli bir dünya haritası da vardır.

İçindekiler
  1. Amacı
  2. İçeriği
  3. Dünya haritası
  4. El yazması
  5. Kaynakça

Amacı

Kaşgarlı Mahmud, Selçukluların yükselişiyle Türkçenin İslam dünyasında önem kazandığını, Arapların Türkçe öğrenmesi gerektiğini düşünüyordu. Eserini Abbasi Halifesi Muktedî Biemrillâh’a sundu.

İçeriği

Kelimeler Arap dilbilgisi geleneğine göre düzenlenmiştir. Kaşgarlı her kelimenin anlamını açıklarken onu bir cümle, atasözü ya da şiir içinde gösterir. Bu sayede eser, 11. yüzyıl Türk dünyasının geniş bir panoramasını sunar:

  • Alp Er Tunga sagusu başta olmak üzere savaş, aşk, doğa ve yas şiirleri.
  • Oğuz boylarının listesi ve tamgaları.
  • On iki hayvanlı Türk takvimi ve takvimin kökenine dair rivayet.
  • Türk boylarının ağız farkları, yiyecekler, giysiler, oyunlar, inançlar ve hukuk terimleri.

Dünya haritası

Eserdeki daire biçimli harita, Balasagun ve çevresini merkeze alır. Dağlar kırmızı, ırmaklar mavi, çöller sarı renkle gösterilir; Türk boylarının ve komşu halkların yerleri işaretlidir.

El yazması

Eserin bilinen tek nüshası 1266’da Şam’da Muhammed bin Ebubekir tarafından kopya edilmiştir. Bu nüsha 1917’de İstanbul’da Ali Emirî Efendi tarafından bulundu ve bugün Millet Kütüphanesi’ndedir. Eser önce Kilisli Rifat Bilge tarafından basıldı, ardından Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrildi (TDK, 1939–1941).

Kaynakça

  • Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk, çev. Besim Atalay, TDK.
  • Robert Dankoff ve James Kelly, Compendium of the Turkic Dialects, Harvard, 1982–1985.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Divanu Lügati’t-Türk için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →