Türk–İslam · Kişi

Yusuf Has Hacib

Türk–İslam edebiyatının ilk büyük eseri Kutadgu Bilig’in şairi.

Yusuf Has Hacib, Karahanlı döneminde yaşamış şair ve devlet adamıdır. 1069–1070’te Kaşgar’da tamamladığı Kutadgu Bilig (“Mutluluk veren bilgi”), Türk–İslam edebiyatının bilinen ilk büyük eseridir. Eseri Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunan Yusuf, bunun üzerine “Has Hacib” unvanıyla saray başmabeyinciliğine getirildi.

İçindekiler
  1. Hayatı
  2. Kutadgu Bilig
  3. Mirası
  4. Kaynakça

Hayatı

Yusuf, eserinde kendisini Balasagunlu olarak tanıtır. Kutadgu Bilig’i yazdığında elli yaşlarında olduğunu söylemesinden doğum yılının 1017–1019 dolayı olduğu sonucu çıkarılır. Eserini on sekiz ayda tamamladığını belirtir. Hayatının geri kalanı hakkında başka bir bilgi yoktur. Kaşgar’da Yusuf Has Hacib’e ait olduğu kabul edilen bir türbe bulunur.

Kutadgu Bilig

Kutadgu Bilig, yaklaşık 6.645 beyitten oluşan, mesnevi biçiminde yazılmış bir siyasetnamedir. Devletin nasıl yönetileceğini, hükümdarın ve devlet adamlarının erdemlerini, toplumdaki farklı meslek gruplarına nasıl davranılacağını anlatır. Eser, dört sembolik karakter arasındaki konuşmalar üzerine kuruludur:

  • Kün Togdı — hükümdar; adaleti (töreyi) temsil eder.
  • Ay Toldı — vezir; kutu, talihi temsil eder.
  • Ögdülmiş — vezirin oğlu; aklı temsil eder.
  • Odgurmış — derviş; âkıbeti ve kanaati temsil eder.

Eserde eski Türk devlet anlayışı, İslam ahlakı ve İran siyasetname geleneği bir araya gelir. Kut kavramı, hükümdarlığın Tanrı tarafından verilen ama erdemle korunması gereken bir lütuf olarak işlenir. Alp Er Tunga, eserde Türk beylerinin en ünlüsü olarak anılır.

Mirası

  • Türkçe yazılmış ilk büyük edebî ve siyasi eserin şairidir.
  • Kutadgu Bilig’in Viyana (Uygur harfli), Kahire ve Fergana (Namangan) nüshaları bilinmektedir.
  • Eser, Reşit Rahmeti Arat tarafından bilimsel olarak yayımlanıp Türkçeye çevrildi.

Kaynakça

  • Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, yay. ve çev. Reşit Rahmeti Arat, TTK.
  • Robert Dankoff, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig), University of Chicago Press, 1983.
  • TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kutadgu Bilig” maddesi.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Yusuf Has Hacib için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →