Hayatı
Mahmud’un hayatı hakkında bilinenlerin çoğu kendi eserinden gelir. Karahanlı hanedanına mensup bir ailedendi; babası Hüseyin, Barsgan şehrinin emiriydi. Kaşgar’da doğduğu ve eğitim gördüğü kabul edilir. Gençliğinde Türk boylarının yaşadığı bölgeleri dolaşarak dillerini, ağızlarını, atasözlerini, şiirlerini ve geleneklerini derledi.
Karahanlı ailesi içindeki taht kavgaları yüzünden 1057–1058 dolayında ülkesinden ayrıldığı ve sonunda Abbasi halifeliğinin merkezi Bağdat’a yerleştiği düşünülür. Eserini Bağdat’ta, Halife Muktedî Biemrillâh’a sundu.
Divanu Lügati’t-Türk
Eser, 1072’de yazılmaya başlandı ve 1077’de son biçimini aldı. Mahmud, Selçukluların yükselişiyle Türkçenin İslam dünyasında önem kazandığını düşünüyordu. Kitabın girişinde Türk dilini öğrenmenin önemine dair bir hadis aktarır:
Türk dilini öğreniniz; çünkü onların uzun sürecek saltanatları vardır.
Sözlükte yaklaşık 7.500 kelime Arapça açıklamalarla verilir. Kelimelerin anlamı çoğu zaman şiir parçaları, atasözleri ve gündelik örneklerle gösterilir. Böylece eser, sıradan bir sözlükten çok daha fazlası oldu: Alp Er Tunga ağıtı, savaş ve aşk şiirleri, Oğuz boylarının adları ve tamgaları, Türk takvimi, yiyecekler, oyunlar, inançlar ve hukuk terimleri bu kitap sayesinde bugüne ulaştı.
Dünya haritası
Divanu Lügati’t-Türk’teki daire biçimli harita, merkezinde Balasagun ve çevresi bulunan bir dünya tasarımıdır. Haritada dağlar, ırmaklar, çöller ve Türk boylarının yurtları renklerle gösterilir; Japonya’nın (Cabarka) da gösterildiği en eski haritalardan biri olduğu ileri sürülür.
El yazmasının bulunuşu
Eserin bugüne ulaşan tek nüshası, 1266’da Muhammed bin Ebubekir adlı bir müstensih tarafından kopya edilmiştir. Bu nüsha 1917’de İstanbul’da bir sahafta Ali Emirî Efendi tarafından bulundu. Bugün İstanbul’daki Millet Kütüphanesi’nde korunur. Kilisli Rifat Bilge eseri 1917–1919’da üç cilt hâlinde yayımladı; Besim Atalay’ın Türkçe çevirisi 1939–1941’de TDK tarafından basıldı.
Mezarı
Geleneğe göre Kaşgarlı Mahmud ömrünün sonunda Kaşgar’a döndü ve Opal köyünde öldü. Buradaki türbe, onun mezarı olarak ziyaret edilir.
Mirası
- Türk dilinin ve kültürünün 11. yüzyıldaki durumunu belgeleyen temel kaynaktır.
- Türkoloji biliminin öncüsü sayılır.
- Türkiye’de ve Türk dünyasında birçok okula, kurum ve ödüle adı verildi.
Kaynakça
- Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk, çev. Besim Atalay, TDK, 1939–1941.
- Robert Dankoff ve James Kelly, Compendium of the Turkic Dialects, Harvard, 1982–1985.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Dîvânü Lugāti’t-Türk” maddesi.