İçindekiler
Kuruluşu
Karahanlıların kökeni tartışmalıdır; Karluk, Yağma ya da Çiğil boylarından geldikleri ileri sürülür. 840’ta Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasından sonra ortaya çıkan siyasi boşlukta, Karluk yabgusunun “kağan” unvanını alarak bağımsız bir devlet kurduğu kabul edilir. Hanedan, soyunu destan kahramanı Alp Er Tunga’ya (Afrasiyab) bağlıyordu.
İslam’ın kabulü
10. yüzyılın ortasında Satuk Buğra Han İslam’ı kabul ederek Kaşgar’da tahtı aldı. İbnü’l-Esir’e göre 960’ta iki yüz bin çadır Türk Müslüman oldu. Bu dönüşüm, Türklerin İslam dünyasıyla bütünleşmesinin dönüm noktasıdır.
Samanilerin yıkılışı ve bölünme
999’da Karahanlı hükümdarı Nasr bin Ali, Buhara’ya girerek Samani Devleti’ne son verdi. Böylece Maveraünnehir de Karahanlıların eline geçti ve Amuderya, Gazneliler ile Karahanlılar arasında sınır oldu. 1042 dolayında devlet, merkezi Balasagun ve Kaşgar olan Doğu Karahanlılar ile merkezi Semerkant olan Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı.
Kültür
Karahanlılar döneminde Türkçe ilk kez İslami ortamda yazı dili olarak gelişti. Bu dile “Hakaniye Türkçesi” denir. Kutadgu Bilig (1069–1070), Divanu Lügati’t-Türk (1072–1077) ve Edip Ahmed Yüknekî’nin Atebetü’l-Hakayık’ı bu dönemin eserleridir. Semerkant ve Buhara’da medreseler ve camiler yapıldı; Balasagun yakınlarındaki Burana Kulesi Karahanlı mimarisinin ayakta kalan simgelerindendir.
Sonu
12. yüzyılda doğudan gelen Karahıtaylar, 1137’de Hocend’de ve 1141’de Katvan’da Karahanlıları ve Selçukluları yenerek bölgeye hâkim oldu. Karahanlılar Karahıtaylara bağlı yerel hükümdarlar olarak kaldı. Batı Karahanlılar 1212’de Harezmşah Alâeddin Muhammed tarafından ortadan kaldırıldı; Doğu Karahanlılar da aynı dönemde Naymanlar tarafından yıkıldı.
Mirası
- Türk–İslam kültürünün ve Türkçe edebiyatın kurucu devletidir.
- “Han”, “hakan”, “ilig”, “tegin” gibi unvanlarla eski Türk devlet geleneğini İslami dönemde sürdürdü.
Türkistan’ın gönül önderi
Karahanlılar döneminin sonunda yaşayan Hoca Ahmed Yesevî, Türkçe hikmetleriyle İslam’ı bozkırdaki Türklere sevdirdi. Karahanlıların başlattığı Türklerin İslamlaşması süreci onun ve öğrencilerinin çabasıyla derinleşti.
Kaynakça
- Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilatı, TTK.
- Ömer Soner Hunkan, Türk Hakanlığı (Karahanlılar), 2007.
- Omeljan Pritsak, “Die Karachaniden”, Der Islam 31 (1953).