Türk–İslam · Devlet

Karahanlı Devleti

İslam’ı kabul eden ilk büyük Türk devleti; Kutadgu Bilig ve Divanu Lügati’t-Türk bu devletin kültür ortamında yazıldı.

Karahanlı Devleti (Karahanlılar, kendi kaynaklarında Hakaniye; İslam kaynaklarında Âl-i Afrasiyab), 9. yüzyılın ortasından 1212’ye kadar Doğu Türkistan, Yedisu ve Maveraünnehir’de hüküm süren Türk devletidir. 10. yüzyılda Satuk Buğra Han ile İslam’ı kabul etti ve Türk boylarının toplu olarak Müslüman olduğu ilk büyük devlet oldu. Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i ve Kaşgarlı Mahmud’un Divanu Lügati’t-Türk’ü bu devletin kültür ortamında yazıldı.

İçindekiler
  1. Kuruluşu
  2. İslam’ın kabulü
  3. Samanilerin yıkılışı ve bölünme
  4. Kültür
  5. Sonu
  6. Mirası
  7. Türkistan’ın gönül önderi
  8. Kaynakça

Kuruluşu

Karahanlıların kökeni tartışmalıdır; Karluk, Yağma ya da Çiğil boylarından geldikleri ileri sürülür. 840’ta Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasından sonra ortaya çıkan siyasi boşlukta, Karluk yabgusunun “kağan” unvanını alarak bağımsız bir devlet kurduğu kabul edilir. Hanedan, soyunu destan kahramanı Alp Er Tunga’ya (Afrasiyab) bağlıyordu.

İslam’ın kabulü

10. yüzyılın ortasında Satuk Buğra Han İslam’ı kabul ederek Kaşgar’da tahtı aldı. İbnü’l-Esir’e göre 960’ta iki yüz bin çadır Türk Müslüman oldu. Bu dönüşüm, Türklerin İslam dünyasıyla bütünleşmesinin dönüm noktasıdır.

Samanilerin yıkılışı ve bölünme

999’da Karahanlı hükümdarı Nasr bin Ali, Buhara’ya girerek Samani Devleti’ne son verdi. Böylece Maveraünnehir de Karahanlıların eline geçti ve Amuderya, Gazneliler ile Karahanlılar arasında sınır oldu. 1042 dolayında devlet, merkezi Balasagun ve Kaşgar olan Doğu Karahanlılar ile merkezi Semerkant olan Batı Karahanlılar olarak ikiye ayrıldı.

Kültür

Karahanlılar döneminde Türkçe ilk kez İslami ortamda yazı dili olarak gelişti. Bu dile “Hakaniye Türkçesi” denir. Kutadgu Bilig (1069–1070), Divanu Lügati’t-Türk (1072–1077) ve Edip Ahmed Yüknekî’nin Atebetü’l-Hakayık’ı bu dönemin eserleridir. Semerkant ve Buhara’da medreseler ve camiler yapıldı; Balasagun yakınlarındaki Burana Kulesi Karahanlı mimarisinin ayakta kalan simgelerindendir.

Sonu

12. yüzyılda doğudan gelen Karahıtaylar, 1137’de Hocend’de ve 1141’de Katvan’da Karahanlıları ve Selçukluları yenerek bölgeye hâkim oldu. Karahanlılar Karahıtaylara bağlı yerel hükümdarlar olarak kaldı. Batı Karahanlılar 1212’de Harezmşah Alâeddin Muhammed tarafından ortadan kaldırıldı; Doğu Karahanlılar da aynı dönemde Naymanlar tarafından yıkıldı.

Mirası

  • Türk–İslam kültürünün ve Türkçe edebiyatın kurucu devletidir.
  • “Han”, “hakan”, “ilig”, “tegin” gibi unvanlarla eski Türk devlet geleneğini İslami dönemde sürdürdü.

Türkistan’ın gönül önderi

Karahanlılar döneminin sonunda yaşayan Hoca Ahmed Yesevî, Türkçe hikmetleriyle İslam’ı bozkırdaki Türklere sevdirdi. Karahanlıların başlattığı Türklerin İslamlaşması süreci onun ve öğrencilerinin çabasıyla derinleşti.

Kaynakça

  • Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilatı, TTK.
  • Ömer Soner Hunkan, Türk Hakanlığı (Karahanlılar), 2007.
  • Omeljan Pritsak, “Die Karachaniden”, Der Islam 31 (1953).
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Karahanlı Devleti için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →