Bozkır mirası · Kavram ve eser

Tamga (Damga)

Türk boylarının ve ailelerinin mülkiyet ve kimlik işareti; Kaşgarlı Mahmud Oğuz boylarının tamgalarını çizmiştir.

Tamga (bugünkü Türkçede damga), Türk boylarının, ailelerinin ve hükümdarlarının kendilerini simgeleyen işaretidir. Hayvanlara vurulan mülkiyet işareti olarak başlayan tamga, zamanla boyların kimlik sembolüne, hükümdarların mühür ve armasına dönüştü. Paralarda, silahlarda, kaya resimlerinde ve mezar taşlarında görülür. Bazı araştırmacılar Göktürk alfabesinin bazı harflerinin tamgalardan geliştiğini düşünür.

İçindekiler
  1. Oğuz boylarının tamgaları
  2. Ongun
  3. Osmanlı ve sonrası
  4. Kaynakça

Oğuz boylarının tamgaları

Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk’te Oğuz boylarını sayar ve her birinin tamgasını çizer. Kaşgarlı’ya göre bu işaretler, sürüler karıştığında her boyun hayvanlarını ayırt etmeye yarıyordu. Kaşgarlı 22 boy sayarken Reşidüddin Câmiu’t-Tevârîh’te 24 boydan söz eder; aradaki farkın iki boydan (muhtemelen Yaparlı ve Kızık) kaynaklandığı düşünülür. Yazıcızâde Ali’nin Selçuknâme’si 24 boyun tamgalarını tam olarak verir.

Ongun

Her boyun aynı zamanda bir ongunu, yani kutsal saydığı ve etini yemediği bir kuşu vardı. Reşidüddin’e göre Oğuz boylarının ongunları şahin, kartal, sungur, doğan gibi yırtıcı kuşlardı. Selçuklu beyleri Tuğrul ve Çağrı’nın adlarının da yırtıcı kuş adları olması bu geleneğe bağlanır.

Osmanlı ve sonrası

Osmanlı hanedanının bağlandığı Kayı boyunun tamgası, II. Murad döneminde basılan bazı akçelerde görülür. Bugün tamgalar Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye’de kültürel kimlik sembolleri olarak arma, logo ve sanat eserlerinde kullanılır.

Kaynakça

  • Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk.
  • Reşidüddin, Câmiu’t-Tevârîh (Oğuz Destanı bölümü).
  • Mehmet Kıldıroğlu ve Bahattin Çelik, Oğuz boy tamgaları üzerine makale, Belleten, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Tamga (Damga) için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →