Gençliği
Kül Tigin 684’te doğdu. Babası öldüğünde yedi yaşındaydı. Yazıta göre on altı yaşında amcası Kapgan Kağan’ın ordusunda Altı Çub Soğdaklara karşı savaştı; yirmi bir yaşında Çaça Sengün adlı Çin generalinin ordusuyla savaştı.
Savaşları
Kül Tigin Yazıtı, onun savaşlarını bindiği atların adlarıyla birlikte anlatır. Yazıt her savaşta hangi ata bindiğini, atının vurulduğunu ve kaç düşmanı okla vurduğunu sayar. Bu, bozkır kahramanlık anlatısının en eski yazılı örneklerinden biridir.
- 710, Kırgız seferi. Karlarla kaplı Kögmen dağlarını aşan ordu Kırgızlara baskın yaptı; Kül Tigin, Kırgız kağanının öldürüldüğü savaşta öne çıktı.
- 711, Bolçu. Altay’ın ötesinde Türgişlerle yapılan savaşta Türgiş kağanı Saqal öldü.
- Dokuz Oğuz ve Karluk savaşları. Bilge Kağan döneminin başında, kopan boylarla yapılan savaşlarda ordunun başındaydı.
Darbe
716’da Kapgan Kağan öldürülüp yerine oğlu İnel geçince Kül Tigin harekete geçti. İnel’i ve Kapgan’ın yakın çevresini ortadan kaldırarak tahtı ağabeyine verdi. Bozkır töresine göre kağanlık kardeşe de geçebilirdi; ama Kül Tigin tahtı kendisi almadı. Bu tutum, iki kardeşin yazıtlarda neden birlikte yüceltildiğini açıklar.
Ölümü ve yazıtı
Kül Tigin 731’de öldü. Bilge Kağan, kardeşinin ölümünü yazıtında derin bir yasla anlatır: Kardeşinin ölümüyle gözlerinin görmez, aklının bilmez olduğunu söyler. Yazıta göre cenaze törenine Çin, Tibet, Kıtan, Tatabı, Soğd ve Buhara’dan heyetler geldi.
732’de dikilen yazıtın Türkçe metnini yeğeni Yollug Tigin yazdı. Tang İmparatoru Xuanzong da yazıtın Çince yüzünü yazdırmak ve anıt mezarı süslemek için ustalar gönderdi. Anıt alanında bulunan Kül Tigin’in mermer başı, Türk sanatının en tanınmış eserlerinden biridir ve bugün Moğolistan’da müzede korunur.
Mirası
- Kül Tigin Yazıtı (732), Türkçenin yazıya geçmiş en ünlü metnidir.
- Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen 1893’te yazıyı çözerken bu metinden yararlandı.
- Türkiye ve Türk dünyasında okullara, caddelere ve askerî birliklere adı verildi.
Soy ağacı
Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.
- Aşina soyu
- Bumin Kağanö. 552
- Kara (İssık) Kağan552–553
- Mukan Kağan553–572
- Taspar Kağan572–581
- İstemi Yabguö. 576
- Tardubatı kanadı
- Kutluk kolu · II. Kağanlık
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bilge Kağan716–734
- Tengri Kağan734–741
- Kül Tigin684–731
- Bilge Kağan716–734
- Kapgan Kağan692–716
- İnel Kağan716
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bumin Kağanö. 552
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK (Kül Tigin Yazıtı).
- Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées, Helsingfors, 1896.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.