Bozkır mirası · Kavram ve eser

İlk Türkler

Türk adının tarihe çıkışı, Türklerin ana yurdu, dili ve bozkırda kurdukları ilk siyasi birlikler üzerine bilinenler ve tartışılanlar.

İlk Türkler sorusu, Türk tarihinin hem en heyecan verici hem de en çok tartışılan konularından biridir. “Türk” adı yazılı kaynaklarda 6. yüzyılda belirir; ama bu adı taşıyan halkın dili, kültürü ve atalarının bozkırdaki geçmişi çok daha eskiye uzanır.

İçindekiler
  1. Türk adının ortaya çıkışı
  2. Daha eski atalar
  3. Ana yurt
  4. Dil
  5. Bozkır mirası
  6. Kaynakça

Türk adının ortaya çıkışı

“Türk” adı ilk kez açık biçimde 6. yüzyıl Çin kaynaklarında, Tujue biçiminde Göktürkler için kullanılır. 552’de Bumin Kağan’ın kurduğu kağanlık bu adı bir devlet adına dönüştürdü. Göktürklerin kendi yazıtlarında ad “Türük” diye geçer. Kelimenin anlamı tartışmalıdır: “güçlü, kuvvetli”, “türemiş” ya da “miğfer” gibi açıklamalar öne sürülmüştür.

Daha eski atalar

Türk adı ortaya çıkmadan önce bozkırda yaşayan pek çok topluluk Türklerin ataları arasında sayılır. Çin kaynaklarındaki Dingling ve Tiele (Tölesler) toplulukları, Kırgızların ataları ve Asya Hunları bu bağlamda incelenir. Hunların dili konusunda kesin bir sonuç yoktur; ama Hun devlet düzeni, ordu yapısı ve unvanları sonraki Türk devletlerinde açıkça devam eder. Saka ve İskit kültürleriyle ilişki ise bozkırın ortak hayat tarzı üzerinden kurulur.

Ana yurt

Dilbilimciler ve tarihçiler Türklerin ana yurdunu çoğunlukla Altay–Sayan dağları, Moğolistan bozkırları ve Baykal gölünün güneyi arasında arar. Bu bölgede kurgan mezarlar, kaya resimleri ve hayvan üslubunda sanat eserleri, atlı göçebe hayatının binlerce yıllık izlerini taşır. Son yıllardaki eski DNA araştırmaları, Avrasya bozkırındaki halkların çok hareketli olduğunu ve birbirine karıştığını gösteriyor.

Dil

Bilinen en eski Türkçe metinler, 8. yüzyıla ait Orhun Yazıtları ve Yenisey yazıtlarıdır. Türkçe erken dönemde iki kola ayrılmıştı: bugün yalnızca Çuvaşçanın devam ettirdiği Oğur (r) kolu ve diğer bütün Türk dillerinin bağlı olduğu Şaz (z) kolu. Örneğin “öküz” kelimesi bir kolda r’li, öbüründe z’li söylenir.

Bozkır mirası

İlk Türkler atı evcilleştiren ve atlı okçuluğu bir savaş sanatına dönüştüren bozkır kültürünün mirasçısıydı. Keçe çadır, kurultay, tamga, Gök Tanrı inancı ve kut anlayışı bu mirasın parçalarıdır. Göktürklerle birlikte bu kültür kendi alfabesiyle yazıya geçti ve Türk adı, Asya’nın bir ucundan öbür ucuna tanınan bir ad oldu.

Kaynakça

  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, Kültür Bakanlığı.
  • Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş, çev. Osman Karatay, Karam.
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, İlk Türkler için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →