Kuruluş ve fetihler
Timur, 1370’te Belh’te yapılan kurultayda Maveraünnehir’in hâkimi oldu. Sonraki otuz beş yılda İran, Irak, Kafkasya ve Suriye’yi fethetti; Altın Orda’yı yıktı, Delhi’yi yağmaladı ve 1402’de Ankara’da Osmanlı ordusunu yendi. Fethettiği şehirlerden getirdiği sanatçılarla Semerkant’ı imar etti.
Şahruh ve Uluğ Bey
Timur’un 1405’teki ölümünden sonra oğlu Şahruh (1409–1447), merkezi Herat olmak üzere imparatorluğu yeniden birleştirdi ve uzun bir barış dönemi sağladı. Şahruh’un oğlu Uluğ Bey, Semerkant’ın valisi olarak burada bir medrese ve büyük bir rasathane kurdu. Uluğ Bey ve ekibinin hazırladığı Zîc-i Uluğ Bey yıldız kataloğu, yüzyıllarca kullanıldı. Uluğ Bey 1449’da oğlu tarafından öldürüldü; rasathanesinde çalışan Ali Kuşçu, sonradan İstanbul’a gelerek Fatih Sultan Mehmed’in sarayında ders verdi.
Herat ve Hüseyin Baykara
15. yüzyılın sonunda Hüseyin Baykara (1469–1506) Herat’ı Türk–İslam dünyasının kültür başkenti yaptı. Veziri ve dostu Ali Şir Nevaî, Çağatay Türkçesini Farsça ile yarışabilecek bir edebiyat dili hâline getirdi; Muhakemetü’l-Lugateyn adlı eserinde Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu savundu. Ressam Bihzad, minyatür sanatının en büyük ustalarından biri olarak Herat’ta çalıştı.
Sonu
16. yüzyılın başında Şeybani Han önderliğindeki Özbekler Maveraünnehir’i ve 1507’de Herat’ı alarak Timurlu yönetimine son verdi. Timur’un torunlarından Babür, Kabil’e ve oradan Hindistan’a geçerek Babür İmparatorluğu’nu kurdu.
Mirası
- Timurlu mimarisi (Gur-i Emir, Registan, Herat Musallası) İran, Orta Asya ve Hindistan mimarisini etkiledi.
- Çağatay Türkçesi, Ali Şir Nevaî ile klasik çağına ulaştı.
- Uluğ Bey rasathanesi, Orta Çağ astronomisinin zirvelerinden biridir.
Soy ağacı
Timurlu ve Babürlü hanedanıBabür, babası Ömer Şeyh Mirza üzerinden Timur’un beşinci kuşak torunudur.
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Şerefeddin Ali Yezdî, Zafername.
- Beatrice Forbes Manz, Power, Politics and Religion in Timurid Iran, Cambridge, 2007.
- Thomas W. Lentz ve Glenn D. Lowry, Timur and the Princely Vision, 1989.