Ailesi ve gençliği
Timur, Türkleşmiş Moğol kökenli Barlas boyundan Emir Turagay’ın oğludur; 1336’da Keş (bugünkü Şehrisebz, Özbekistan) yakınlarında doğdu. Çağatay Hanlığı’nın parçalandığı bu dönemde Maveraünnehir küçük beyler arasında bölünmüştü. Gençliğinde aldığı yaralar yüzünden sağ bacağı ve sağ kolu sakat kaldı; “Aksak” lakabı buradan gelir. 1941’de Sovyet antropolog Mihail Gerasimov mezarı açtığında bu sakatlıkları iskelette doğruladı.
Yükselişi
Timur, Belh emiri Hüseyin ile ittifak kurarak Maveraünnehir’deki rakiplerini yendi; ardından Hüseyin ile arası açıldı. 1370’te Hüseyin’in ölümünden sonra Belh’te toplanan kurultayda Maveraünnehir’in hâkimi oldu. Cengiz soyundan olmadığı için han unvanını almadı; “emir” unvanını kullandı ve Cengiz soyundan bir prensesle evlenerek “Gürgân” (han damadı) unvanını taşıdı. Göstermelik olarak Cengiz soyundan hanları tahtta tuttu.
Seferleri
- İran ve Irak (1380’ler–1390’lar): Herat, İsfahan, Şiraz ve Bağdat alındı. İsfahan’da isyan eden halka karşı uyguladığı katliam, onun acımasızlığının sembolü oldu.
- Altın Orda: Bir zamanlar desteklediği Toktamış Han’a karşı savaştı; 1391’de Kunduzça’da ve 1395’te Terek kıyısında onu yendi. Altın Orda’nın başkenti Saray’ı yaktırdı.
- Hindistan (1398): Delhi Sultanlığı’nı yenerek Delhi’yi yağmaladı.
- Suriye ve Anadolu (1400–1402): Halep ve Şam alındı. Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid ile mektuplaşmalar ve sınır anlaşmazlıkları sonunda Ankara’da büyük savaş yapıldı.
Ankara Savaşı
28 Temmuz 1402’de Ankara yakınlarındaki Çubuk ovasında yapılan savaşta, Osmanlı ordusundaki Anadolu beyliklerine bağlı askerlerin ve Kara Tatarların taraf değiştirmesi sonucu Bayezid yenildi ve esir düştü. Bayezid 1403’te esaret altında öldü. Osmanlı Devleti on bir yıl sürecek Fetret Devri’ne girdi.
Semerkant
Timur, fethettiği şehirlerden getirdiği ustalar, mimarlar ve sanatkârlarla Semerkant’ı imar etti. Bibi Hanım Camii, Şah-ı Zinde türbeleri ve kendi mezarının bulunduğu Gur-i Emir, Timurlu mimarisinin turkuaz kubbeli görkemini gösterir.
Ölümü
Timur, 1404 sonunda Çin’e yönelik büyük bir sefere çıktı. Sert kış yüzünden Otrar’da konakladığı sırada hastalandı ve 18 Şubat 1405’te öldü. Gur-i Emir’e gömüldü. Ölümünden sonra oğulları ve torunları arasında mücadele başladı; oğlu Şahruh, Herat merkezli devleti uzun süre yönetti. Torunu Uluğ Bey, Semerkant’ı bir bilim merkezine dönüştürdü.
Mirası
- Timurlu sanatı ve mimarisi, İran ve Orta Asya’yı yüzyıllarca etkiledi.
- Torunlarından Babür, Hindistan’da Babür İmparatorluğu’nu kurdu.
- Bugün Özbekistan’ın ulusal kahramanıdır.
Soy ağacı
Timurlu ve Babürlü hanedanıBabür, babası Ömer Şeyh Mirza üzerinden Timur’un beşinci kuşak torunudur.
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Şerefeddin Ali Yezdî, Zafername; Nizameddin Şâmî, Zafername.
- Ruy González de Clavijo, Timur’a Elçilik (1403–1406).
- Beatrice Forbes Manz, The Rise and Rule of Tamerlane, Cambridge, 1989.