İçindekiler
Çin’de geçen gençlik
Tonyukuk, Doğu Göktürklerin Tang egemenliğinde yaşadığı yıllarda doğdu ve Çin’de yetişti. Yazıtının ilk satırı şöyledir:
Ben Bilge Tonyukuk, Çin ilinde doğdum, yetiştim. Türk milleti o zaman Çin’e bağlıydı.
Çince eğitim görmesi ona Çin devlet yapısını ve askerî düşünceyi tanıma fırsatı verdi. Bu bilgi, ileride Göktürklerin Çin’e karşı izlediği politikada belirleyici oldu.
Diriliş
682’de Kutluk dağlara çıkıp isyan edince Tonyukuk ona katıldı. Yazıtına göre Kutluk’u kağan olmaya o teşvik etti ve Türklerin, devletin kutsal merkezi Ötüken’e dönmesini o önerdi. Tonyukuk, Türkleri birbirine düşüren Çin, Kıtan ve Oğuz ittifakı karşısında hızlı ve beklenmedik saldırıları savundu.
Büyük seferler
Tonyukuk yazıtının en canlı bölümü, 710’daki Kırgız seferidir. Ordu, karla kaplı Kögmen dağlarını kılavuz eşliğinde, atlarını yederek ve karı kürekle açarak aştı; uyuyan Kırgızlara baskın yaptı. Hemen ardından Türgişlere karşı Altay’ı geçen ordu, Bolçu’da Türgişleri yendi. Tonyukuk bu seferlerde ordunun başında ya da yanındaydı.
Bilge Kağan döneminde danışman
Kapgan’ın ölümünden sonra Kül Tigin’in darbesiyle Bilge Kağan tahta çıktı; Tonyukuk, yaşlı olmasına rağmen yeniden danışman oldu. Çin kaynaklarına göre Bilge Kağan surlarla çevrili şehirler kurmak, Budist ve Taoist tapınaklar yaptırmak isteyince Tonyukuk karşı çıktı: Türklerin sayısı Çinlilerin yüzde biri bile değildi; güçleri, otlak ve su ararken taşınabilmelerinde, at üstünde savaşabilmelerindeydi. Şehirlere kapanırlarsa bir yenilgide hepsi esir düşerdi. Bilge Kağan bu öğüdü kabul etti.
720’de Tang, Basmıllar ve Kıtanlarla birlikte Göktürklere saldırmaya hazırlanınca Tonyukuk, müttefiklerin birbirinden uzakta olduğunu görüp önce Basmıllara saldırmayı önerdi. Plan başarılı oldu ve ittifak dağıldı.
Yazıtı
Tonyukuk Yazıtı, Moğolistan’ın başkenti Ulanbatur’un doğusunda, Bayn Tsokto’da bulunan iki dikili taştan oluşur. Yaklaşık 716–725 arasında dikildiği düşünülür. Metin, Kutluk’un isyanından Bilge Kağan dönemine kadar olan olayları Tonyukuk’un bakışıyla anlatır ve şu sözlerle biter:
Türk Bilge Kağan’ın ilinde bu yazıyı ben, Bilge Tonyukuk, yazdırdım.
Mirası
- Türk devlet aklının ve stratejik düşüncesinin ilk yazılı örneklerinden birini bıraktı.
- “Göçebe güç” ile “yerleşik güç” arasındaki farkı ilk açıkça ortaya koyan Türk devlet adamıdır.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK (Tonyukuk Yazıtı).
- Jiu Tang shu, 194. bölüm.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.