Türk–İslam · Kişi

Babür Şah

Panipat’la Hindistan’da Babür İmparatorluğu’nu kuran şair hükümdar; Baburname’nin yazarı.

Babür Şah (Zahirüddin Muhammed Babür), Babür İmparatorluğu’nun kurucusudur. Baba tarafından Timur’un, anne tarafından Cengiz Han’ın soyundan geliyordu. Fergana’da küçük bir prens olarak başladığı hayatında Semerkant’ı birkaç kez kazanıp kaybetti, Kabil’de devlet kurdu ve 1526’da Panipat’ta Delhi Sultanlığı’nı yenerek Hindistan’ın hâkimi oldu. Çağatay Türkçesiyle yazdığı hatıratı Baburname, dünya edebiyatının en önemli otobiyografilerinden biri sayılır.

İçindekiler
  1. Gençliği
  2. Kabil
  3. Panipat ve Hindistan
  4. Baburname
  5. Ölümü
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Gençliği

Babür, 1483’te Fergana vadisindeki Andican’da doğdu. Babası Ömer Şeyh Mirza 1494’te bir kaza sonucu ölünce on bir yaşında Fergana hükümdarı oldu. Timurlu prensleri ve Özbek Şeybani Han arasındaki mücadelelerde Semerkant’ı 1497’de ve 1500’de iki kez aldı, ikisinde de kaybetti. 1501’de Sar-ı Pul’da Şeybani Han’a yenilince Fergana’yı da kaybederek bir süre yurtsuz kaldı.

Kabil

1504’te Babür, Kabil’i alarak burada yeni bir devlet kurdu ve 1507’de “padişah” unvanını kullanmaya başladı. Kabil, Baburname’de en sevgiyle anlattığı şehirdir. 1510’dan sonra Safevî Şah İsmail’in desteğiyle Semerkant’ı üçüncü kez aldıysa da yine kaybetti ve gözünü güneye, Hindistan’a çevirdi.

Panipat ve Hindistan

1519’dan itibaren Hindistan’a seferler düzenleyen Babür, 21 Nisan 1526’da Panipat’ta Delhi Sultanı İbrahim Lodi’nin çok daha kalabalık ordusunu yendi. Savaşta Osmanlı usulü top ve tüfek kullanımı ile arabalarla kurulan savunma düzeni (araba) belirleyici oldu. Babür Delhi ve Agra’yı aldı. 1527’de Hanva’da Racput hükümdarı Rana Sanga’yı, 1529’da Gogra’da Afganları yenerek egemenliğini sağlamlaştırdı.

Baburname

Babür’ün Çağatay Türkçesiyle yazdığı hatırat, savaşlarını, yenilgilerini, gezdiği yerlerin bitki ve hayvanlarını, insanların âdetlerini ve kendi duygularını büyük bir açıklıkla anlatır. Babür aynı zamanda iyi bir şairdi; Türkçe divanı ve aruz üzerine bir eseri vardır.

Ölümü

Babür 1530’da Agra’da öldü. Kızı Gülbeden Begüm’ün yazdığına göre, oğlu Hümayun ağır hastalanınca Babür onun yatağının çevresinde dönerek hastalığın kendisine geçmesi için dua etti; Hümayun iyileşti, Babür ise kısa süre sonra öldü. Vasiyeti üzerine Kabil’deki bahçesine (Bağ-ı Babür) gömüldü.

Mirası

  • Hindistan’da üç yüzyıl sürecek Babür hanedanını kurdu; torunlarından Şah Cihan Tac Mahal’i yaptırdı.
  • Baburname, Çağatay Türkçesinin ve Türk nesrinin şaheserlerindendir.
  • Bugün Özbekistan, Afganistan ve Hindistan’ın ortak tarihî figürüdür.

Soy ağacı

Timurlu ve Babürlü hanedanıBabür, babası Ömer Şeyh Mirza üzerinden Timur’un beşinci kuşak torunudur.

  • Timur1370–1405
    • Ömer Şeyh
    • Cihangir
    • Miranşah
      • Sultan Muhammed
        • Ebu Said Mirza1451–1469
          • Ömer Şeyh MirzaFergana
            • Babür Şah1526–1530
              • Hümayun1530–1556
                • Ekber1556–1605
                  • Cihangir1605–1627
                    • Şah Cihan1628–1658
                      • Evrengzib1658–1707
    • Şahruh1405–1447

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Babür, Baburname, çev. Wheeler M. Thackston, The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor, 1996; Türkçe: Reşit Rahmeti Arat, Vekayi, TTK.
  • Gülbeden Begüm, Hümayunname.
  • Stephen F. Dale, The Garden of the Eight Paradises, Brill, 2004.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Babür Şah için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →