Türk–İslam · Kişi

Uluğ Bey

Semerkant’ta kurduğu rasathane ve yıldız cetveliyle çağının en büyük gökbilimcilerinden biri olan Timurlu hükümdarı.

Uluğ Bey, Timur’un torunu ve Şahruh’un oğludur. Hükümdarlığından çok bilim insanlığıyla tanınır.

İçindekiler
  1. Semerkant valiliği
  2. Rasathane ve Zîc
  3. Sonu
  4. Rasathanenin yapısı
  5. Ölçümlerin hassasiyeti
  6. Soy ağacı
  7. Kaynakça

Semerkant valiliği

Babası Şahruh, onu genç yaşta Semerkant ve Mâverâünnehir’e vali yaptı. Uluğ Bey kırk yıla yakın süre Semerkant’ı yönetti; şehri bilim ve sanat merkezi hâline getirdi. Registan meydanındaki medresesi bugün de ayaktadır.

Rasathane ve Zîc

1420’lerde Semerkant’ta büyük bir rasathane kurdu. Burada Kadızâde-i Rûmî ve Ali Kuşçu gibi bilginlerle çalıştı. Hazırladığı yıldız cetveli Zîc-i Uluğ Bey, bin yıldan fazla yıldızın konumunu verir ve yüzyıllarca Doğu ile Batı’da kullanıldı.

Sonu

Babasının 1447’deki ölümünden sonra hükümdar oldu; ancak siyasi başarı gösteremedi. 1449’da oğlu Abdüllatif’in adamları tarafından öldürüldü. Öğrencisi Ali Kuşçu daha sonra İstanbul’a gelerek Fatih döneminde ders verdi.

Rasathanenin yapısı

Semerkant rasathanesi, üç katlı silindir biçiminde büyük bir binaydı. Merkezinde, yarıçapı kırk metreye yakın dev bir mermer yay (meridyen yayı) bulunuyordu; güneşin ve yıldızların göğün en yüksek noktasından geçişleri bu yay üzerinde ölçülürdü. Rasathane Uluğ Bey’in ölümünden sonra yıkıldı; kalıntıları 1908’de bulundu ve bugün ziyaret edilebilir.

Ölçümlerin hassasiyeti

Zîc-i Uluğ Bey, 1018 yıldızın konumunu verir. Uluğ Bey yılın uzunluğunu 365 gün 6 saat 10 dakika 8 saniye olarak hesapladı; bu değer bugünkü ölçümden yalnızca bir dakika kadar farklıdır. Eser 17. yüzyılda Latinceye çevrildi ve Avrupalı astronomlar tarafından da kullanıldı. Asıl adı Muhammed Turagay olan Uluğ Bey, “büyük bey” anlamındaki lakabıyla tanındı.

Soy ağacı

Timurlu ve Babürlü hanedanıBabür, babası Ömer Şeyh Mirza üzerinden Timur’un beşinci kuşak torunudur.

  • Timur1370–1405
    • Ömer Şeyh
    • Cihangir
    • Miranşah
      • Sultan Muhammed
        • Ebu Said Mirza1451–1469
          • Ömer Şeyh MirzaFergana
            • Babür Şah1526–1530
              • Hümayun1530–1556
                • Ekber1556–1605
                  • Cihangir1605–1627
                    • Şah Cihan1628–1658
                      • Evrengzib1658–1707
    • Şahruh1405–1447
      • Uluğ Bey1447–1449
      • Baysungur

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Aydın Sayılı, Uluğ Bey ve Semerkanddeki İlim Faaliyeti, TTK.
  • W. Barthold, Uluğ Bey ve Zamanı, çev. Hasan Eren.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Uluğ Bey için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →