Kuruluşu
Samani devletinin Horasan komutanı olan Türk kökenli Alp Tegin, 962’de Samani sarayındaki bir taht mücadelesinde kaybeden tarafı desteklediği için gözden düştü ve Gazne’ye çekilerek burayı aldı. Alp Tegin’den sonra onun kölesi ve damadı Sebük Tegin 977’de Gazne’nin başına geçti ve hanedanın gerçek kurucusu oldu. Sebük Tegin Samanilere bağlı kalarak Horasan’da güç kazandı ve Hindu Şahi hükümdarı Cayapala’yı yendi.
Gazneli Mahmud dönemi
998’de tahta çıkan Mahmud, Samanilerin yıkılmasından yararlanarak Horasan’a hâkim oldu, Harezm’i aldı ve Kuzey Hindistan’a çok sayıda sefer düzenledi. Abbasi halifesinden “Yemînüddevle” unvanını aldı ve “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak anıldı. Gazne, Hindistan’dan gelen servetle dönemin en zengin şehirlerinden biri oldu; Birûnî ve Firdevsî bu sarayda yaşadı.
Dandanakan ve gerileme
Mahmud’un oğlu I. Mesud döneminde Horasan’a yerleşen Selçuklu Türkmenleri güçlendi. 1040’ta Dandanakan’da Mesud’un ordusu Selçuklulara yenildi ve Horasan kaybedildi. Gazneliler bundan sonra merkezleri Gazne olmak üzere Afganistan ve Kuzey Hindistan’da devam etti. Sultan İbrahim (1059–1099) döneminde Selçuklularla barış yapıldı.
Sonu
12. yüzyılda Gurluların yükselişi Gaznelileri zayıflattı. 1150’de Gurlu hükümdarı Alâeddin Hüseyin, Gazne’yi yakıp yıktı ve “Cihansûz” (dünyayı yakan) lakabını aldı. Gazneliler merkezlerini Lahor’a taşıdı; 1186–1187’de Gurlu Muizzeddin Muhammed Lahor’u alarak Gazneli hanedanına son verdi.
Mirası
- Hindistan’da Türk–İslam devletlerinin öncüsüdür; Delhi Sultanlığı bu mirasın devamıdır.
- Gazne sarayı, Fars dilinin edebî dil olarak gelişmesinde önemli rol oynadı.
- Sultanlık kurumu Gaznelilerle yaygınlaştı.
Soy ağacı
Gazneli hanedanı
- Sebük Tegin977–997
- Gazneli Mahmud998–1030
- Muhammed1030
- Mesud1030–1040
- İsmail997–998
- Gazneli Mahmud998–1030
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Utbî, Târîh-i Yemînî; Beyhakî, Târîh-i Beyhakî.
- C. E. Bosworth, The Ghaznavids, 1963; The Later Ghaznavids, 1977.
- Erdoğan Merçil, Gazneliler Devleti Tarihi, TTK.