Bozkır mirası · Kavram ve eser

Şamanizm

Sibirya ve Orta Asya halklarında ruhlarla aracılık eden kamlara dayanan inanç ve uygulamalar; Türk inanç tarihindeki yeri ve tartışmalar.

Şamanizm, Sibirya ve Orta Asya halklarında görülen, ruhlar dünyasıyla aracılık ettiğine inanılan kişilere dayanan inanç ve uygulamaların genel adıdır. Türklerde bu kişilere kam, Kırgız ve Kazaklarda baksı, Yakutlarda oyun denir. Şamanizm Türk inanç tarihinin önemli bir parçasıdır; ancak Türklerin eski dininin tamamı değildir.

İçindekiler
  1. Kelimenin kökeni
  2. Kamın görevi
  3. Gök Tanrı ile ilişkisi
  4. Bugün
  5. Kaynakça

Kelimenin kökeni

“Şaman” kelimesi Türkçe değildir; Sibirya’daki Tunguz (Evenki) dilinden Rusça aracılığıyla Avrupa dillerine geçmiştir. Türkçede aynı görevi yapan kişinin adı kamdır. Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ünde kam “kâhin, büyücü” diye açıklanır.

Kamın görevi

Kam, davulu (tüngür) ve özel giysisiyle törenler yapar, transa geçerek göğe ya da yer altına yolculuk ettiğine inanılırdı. Hastaları iyileştirmek, kaybolan bir şeyi bulmak, ölenin ruhunu öbür dünyaya uğurlamak ve kurban törenlerini yönetmek kamın işleriydi. Altay kamlarının dualarında gök tanrısı Ülgen ve yer altı hâkimi Erlik’e seslenilir; bu inanç Ülgen ve Erlik maddesinde anlatılır.

Gök Tanrı ile ilişkisi

Bazı araştırmacılar eski Türk dinini doğrudan Şamanizm olarak tanımlamıştır. Bugün birçok tarihçi ise iki şeyi ayırır: devletin ve hükümdarın resmî inancı olan Gök Tanrı inancı ile halk arasında yaşayan kamlık uygulamaları. Orhun Yazıtları’nda Tanrı, Yer-Sub ve Umay anılır ama kamlardan söz edilmez. Bu nedenle Şamanizm, Türk inanç dünyasının bir katmanı olarak görülür.

Bugün

Altay, Tuva, Hakas ve Yakut (Saha) Türklerinde kamlık gelenekleri bugün de yaşamaktadır. İslam’ı kabul eden Türk topluluklarında ise bu geleneğin bazı izleri halk kültüründe sürmüştür: baksıların Kazak ve Kırgız müziğindeki yeri, ocak kültü, ağaçlara bez bağlama ve nazar inançları bunlara örnek gösterilir. Bu izlerin hangisinin doğrudan Şamanizm’den geldiği ise ayrıca tartışılır.

Kaynakça

  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar, TTK, 1954.
  • Mircea Eliade, Şamanizm, çev. İsmet Birkan, İmge.
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Kabalcı.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Şamanizm için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →