Kuruluşu
Cuci’nin oğlu Batu Han, 1236–1242 arasındaki büyük batı seferinde Volga Bulgarlarını, Kıpçakları ve Rus knezliklerini yendi; Polonya ve Macaristan’a kadar ilerledi. Büyük Han Ögedey’in ölüm haberi üzerine geri dönerek Aşağı İtil’de Saray şehrini kurdu ve devletin merkezini burası yaptı.
Türkleşme ve İslam
Moğol yönetici sınıfı sayıca azdı ve kısa sürede Kıpçak halkının dilini ve geleneklerini benimsedi. Berke Han (1257–1266) İslam’ı kabul eden ilk hanlardandır. Özbek Han (1313–1341) döneminde İslam devlet dini oldu ve Altın Orda en parlak çağını yaşadı. Arap seyyah İbn Battûta, 1330’larda Özbek Han’ın sarayını ve Saray şehrini anlatır. Memlük Mısır’ı ile Altın Orda arasında yakın ilişkiler vardı; Memlük ordusunun önemli bir kısmı Kıpçak kökenliydi.
Rus knezlikleri
Altın Orda, Rus knezliklerini doğrudan yönetmek yerine onlardan vergi aldı ve knezlere hükümdarlık beratı (yarlık) verdi. Rus tarih yazımında “Tatar boyunduruğu” olarak anılan bu dönemde Moskova knezliği, Altın Orda adına vergi toplayarak güçlendi. 1380’de Kulikovo’da Moskova knezi Dmitri, Emir Mamay’ın ordusunu yendi; ancak iki yıl sonra Toktamış Han Moskova’yı yaktı.
Çözülüş
14. yüzyılın sonunda Toktamış Han Altın Orda’yı yeniden birleştirdi; ama eski müttefiki Timur ile ters düştü. Timur’un 1391 ve 1395’teki seferleri Altın Orda’nın şehirlerini yıktı. 15. yüzyılda Kazan (1438), Kırım (1441) ve Astrahan hanlıkları ayrıldı. 1480’de Ugra nehri kıyısında Moskova ile karşılaşan Altın Orda ordusu savaşmadan geri çekildi ve Rus vergisi sona erdi. 1502’de Kırım Hanı Mengli Giray, son Altın Orda hanı Şeyh Ahmed’i yenerek Saray’ı yaktı.
Mirası
- Tatar, Kazak, Başkurt, Nogay ve Kırım Tatarı halklarının oluşumunda belirleyici rol oynadı.
- Kıpçak Türkçesi, Altın Orda döneminde yazı dili olarak gelişti.
Kaynakça
- İbn Battûta, Seyahatname.
- Akdes Nimet Kurat, IV–XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, 1972.
- István Vásáry, Cumans and Tatars, Cambridge, 2005.