Türk–İslam · Kişi

Gazneli Mahmud

Gazneli Devleti’nin en büyük hükümdarı; “sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak anılır.

Gazneli Mahmud, Gazneli Devleti’nin 998–1030 arasındaki hükümdarıdır. Babası Sebük Tegin’den devraldığı devleti Horasan’dan Pencap’a, Harezm’den Hint Okyanusu kıyılarına yaklaşan bir imparatorluğa dönüştürdü. Hindistan’a düzenlediği seferlerle tanındı. “Sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak anılır. Sarayı, Birûnî ve Firdevsî gibi dönemin büyük bilgin ve şairlerini barındırdı.

İçindekiler
  1. Ailesi ve gençliği
  2. Tahta çıkışı
  3. Hindistan seferleri
  4. Saray ve kültür
  5. Selçuklu sorunu ve ölümü
  6. Mirası
  7. Soy ağacı
  8. Kaynakça

Ailesi ve gençliği

Mahmud, Samani devletinde komutan olan Türk kökenli Sebük Tegin’in oğludur; 971’de Gazne’de doğdu. Babası Gazne’yi merkez yaparak Samanilere bağlı yarı bağımsız bir devlet kurmuştu. Genç Mahmud, babasıyla birlikte Horasan’daki savaşlara katıldı ve Samani emiri tarafından Horasan ordusunun komutanlığına getirildi.

Tahta çıkışı

Sebük Tegin 997’de ölünce yerine küçük oğlu İsmail’i bıraktı. Mahmud, kardeşine karşı harekete geçerek 998’de tahtı aldı. Samani devletinin çözülmesinden yararlanarak Horasan’a hâkim oldu. Abbasi halifesi Kadir Billah ona “Yemînüddevle” (devletin sağ kolu) ve “Emînü’l-mille” unvanlarını gönderdi. 999’da Karahanlılar Samani devletine son verince Amuderya iki Türk devleti arasında sınır oldu.

Hindistan seferleri

Mahmud’un adını tarihe en çok geçiren olay, Kuzey Hindistan’a yaptığı seferlerdir. Geleneksel olarak sayıları on yedi olarak verilir. Pencap’taki Hindu Şahi hanedanı yenildi; Multan, Kanauj ve Mathura gibi şehirlere seferler düzenlendi. 1025–1026’daki Somnat seferi, Gucerat kıyısındaki ünlü tapınağın yağmalanmasıyla sonuçlandı. Bu seferlerden elde edilen büyük servet Gazne’yi dönemin en zengin şehirlerinden biri yaptı.

Saray ve kültür

Gazne sarayı bilim ve sanat merkeziydi. Matematikçi ve astronom Birûnî Mahmud’un seferlerine katıldı ve Hindistan üzerine yazdığı ünlü eserini bu dönemde hazırladı. Şair Firdevsî, otuz yılda tamamladığı Şehname’yi Mahmud’a sundu. Rivayete göre Mahmud vaat edilen ödülü tam ödemeyince Firdevsî ona sert bir hiciv yazdı; bu hikâyenin ayrıntıları efsaneyle karışıktır.

Selçuklu sorunu ve ölümü

Mahmud, Amuderya’nın kuzeyindeki Selçuklu Türkmenlerinin bir kısmını Horasan’a yerleştirdi; ancak bu topluluklar zamanla güçlendi. Rivayete göre Mahmud, Selçuk’un oğlu Arslan Yabgu’yu tutuklatıp Hindistan’da bir kaleye hapsetti. Mahmud 1030’da Gazne’de öldü. Oğlu I. Mesud döneminde Selçuklular güçlenerek 1040’ta Dandanakan’da Gaznelileri yendi.

Mirası

  • Hindistan’daki Türk–İslam varlığının temelini attı.
  • Gazne’yi Fars edebiyatı ve İslam bilimlerinin parlak bir merkezi yaptı.
  • Sultan unvanının yaygınlaşmasında öncü oldu.

Soy ağacı

Gazneli hanedanı

  • Sebük Tegin977–997
    • Gazneli Mahmud998–1030
      • Muhammed1030
      • Mesud1030–1040
    • İsmail997–998

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Utbî, Târîh-i Yemînî; Beyhakî, Târîh-i Beyhakî.
  • C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994–1040, 1963.
  • Erdoğan Merçil, Gazneliler Devleti Tarihi, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Gazneli Mahmud için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →