Türk–İslam · Devlet

Harezmşahlar

Selçukluların ardından Orta Asya ve İran’ın en büyük gücü olan, Moğol istilasına karşı direnen devlet.

Harezmşahlar Devleti, Büyük Selçukluların Harezm valisi olarak atanan Türk kökenli Anuş Tegin’in soyundan gelen hanedan tarafından kurulan devlettir. 12. yüzyılın sonunda Selçuklu mirasının büyük bölümünü ele geçirerek Orta Asya ve İran’ın en güçlü devleti oldu. 1219’da başlayan Moğol istilasıyla yıkıldı; son hükümdarı Celâleddin Harezmşah’ın Moğollara karşı direnişi destanlaştı.

İçindekiler
  1. Kuruluşu
  2. Yükseliş
  3. Moğol istilası
  4. Celâleddin’in direnişi
  5. Mirası
  6. Kaynakça

Kuruluşu

Anuş Tegin, Selçuklu sarayında yetişmiş bir Türk komutanıydı ve Melikşah tarafından Harezm’in idaresiyle görevlendirildi. Oğlu Kutbeddin Muhammed 1097’de “Harezmşah” unvanıyla vali oldu. Torunu Atsız, Sultan Sencer’e karşı birkaç kez ayaklanarak bağımsızlık mücadelesi verdi.

Yükseliş

Tekiş (1172–1200), 1194’te Irak Selçuklularının son sultanı III. Tuğrul’u yenerek İran’ı ele geçirdi. Oğlu Alâeddin Muhammed (1200–1220) Gurluları yendi, Karahıtay egemenliğine son verdi, Batı Karahanlıları ortadan kaldırdı ve devleti Hindukuş’tan Hazar’a, Sırderya’dan Basra Körfezi’ne uzanan bir imparatorluğa dönüştürdü.

Moğol istilası

1218’de Otrar valisi İnalcık Kayır Han, Cengiz Han’ın gönderdiği ticaret kervanındaki tüccarları casus olduğu gerekçesiyle öldürttü. Cengiz’in tazminat ve valinin teslimi talebi reddedilince 1219’da büyük Moğol istilası başladı. Otrar, Buhara, Semerkant ve Gürgenç yıkıldı. Alâeddin Muhammed kaçarken Hazar Denizi’ndeki bir adada öldü (1220).

Celâleddin’in direnişi

Oğlu Celâleddin, 1221’de Pervan’da bir Moğol ordusunu yendi. Aynı yıl İndus kıyısında Cengiz Han’ın ordusuna yenilince atıyla yüksek kıyıdan ırmağa atlayarak karşıya geçti; Cengiz’in bu cesaret karşısında oğullarına onu örnek gösterdiği anlatılır. Celâleddin sonraki yıllarda İran, Azerbaycan ve Kafkasya’da yeniden güç topladı; ancak 1230’da Yassıçemen’de Anadolu Selçuklu ve Eyyubi ordularına yenildi. 1231’de Moğollardan kaçarken Doğu Anadolu’da bir köylü tarafından öldürüldü.

Mirası

  • Moğol istilası karşısında direnen son büyük Türk–İslam devletidir.
  • Harezm’den kaçan Türkmenler ve Harezmli askerler Anadolu ve Suriye tarihinde rol oynadı.

Kaynakça

  • Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ; Nesevî, Sîretü’s-Sultân Celâleddin.
  • İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Harezmşahlar için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →