Kuruluş
Cengiz Han, dağınık Moğol ve Türk boylarını birleştirdi. 1209’da Uygurlar kendi istekleriyle Cengiz Han’a bağlandı. Uygur kâtipler imparatorluğun yazışmalarını yürüttü; Moğol yazısı da Uygur alfabesinden türetildi. Kurultay, kağan unvanı, onlu ordu düzeni ve sağ–sol kanat ayrımı gibi kurumlar, Göktürk ve Uygur geleneğinin devamıdır.
Fetihler
Cengiz Han 1219–1221 yıllarında Harezmşahlar’ı yıktı. Halefleri Ögedey ve Möngke zamanında Kuzey Çin, Kıpçak bozkırları, Rus knezlikleri ve İran ele geçirildi; 1243 Kösedağ Savaşı’yla Anadolu Selçukluları Moğol egemenliğine girdi. Moğol ordularının büyük bölümü Türk boylarından oluşuyordu.
Parçalanma ve Türkleşme
1260’tan sonra imparatorluk dört ulusa ayrıldı: Çin’de Yuan, İran’da İlhanlılar, Orta Asya’da Çağatay Hanlığı ve Kıpçak bozkırında Altın Orda. Batıdaki uluslarda Moğol yönetici azınlık, çoğunluğu oluşturan Türk halkların içinde kısa sürede Türkleşti ve Müslüman oldu. Timur da Türkleşmiş Moğol Barlas boyundandı.
Kaynakça
- Moğolların Gizli Tarihi, çev. Ahmet Temir, TTK.
- Reşidüddin, Câmiu’t-Tevârîh.
- David Morgan, The Mongols, Blackwell, 2007.