Bozkır mirası · Kavram ve eser

On İki Hayvanlı Türk Takvimi

Her yılı bir hayvanla adlandıran, on iki yıllık devirlerden (müçel) oluşan takvim; Kaşgarlı Mahmud kökenine dair bir rivayet aktarır.

On İki Hayvanlı Türk Takvimi, her yılı bir hayvanın adıyla anan ve on iki yıllık devirlerden oluşan takvim sistemidir. Türkçede bu on iki yıllık devre müçel denir. Takvim Göktürk ve Uygur yazıtlarında olayların tarihini vermek için kullanıldı; Kaşgarlı Mahmud Divanu Lügati’t-Türk’te hem yıl adlarını hem de takvimin kökenine dair bir rivayeti kaydetti. Benzer sistemler Çin, Moğol ve Tibet kültürlerinde de kullanılır.

İçindekiler
  1. Yıl adları
  2. Kökeni üzerine rivayet
  3. Kullanımı
  4. Kaynakça

Yıl adları

Kaşgarlı Mahmud’a göre on iki yıl şunlardır:

  • Sıçgan (sıçan) yılı
  • Ud (öküz) yılı
  • Pars yılı
  • Tavışgan (tavşan) yılı
  • Nek (ejderha; timsah olarak da açıklanır) yılı
  • Yılan yılı
  • Yund (at) yılı
  • Koy (koyun) yılı
  • Biçin (maymun) yılı
  • Takagu (tavuk) yılı
  • İt (köpek) yılı
  • Tonguz (domuz) yılı

Kökeni üzerine rivayet

Kaşgarlı’nın aktardığına göre bir Türk hakanı, geçmişteki bir savaşın hangi yılda olduğunu soruşturmuş, ama kimse kesin olarak hatırlayamamıştı. Hakan, gelecek nesillerin yılları karıştırmaması için on iki yıla birer ad verilmesini istedi. Bunun için bir av düzenlendi ve hayvanlar bir ırmağa sürüldü; ırmağı geçen on iki hayvanın adı, geçiş sırasına göre yıllara verildi.

Kullanımı

Göktürk yazıtlarında Kül Tigin’in ölümü “koyun yılı”, cenaze töreni “maymun yılı” gibi ifadelerle tarihlendirilir. Uygur belgelerinde, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de bu takvim, hicri takvimle birlikte kullanıldı. Osmanlı’da mali yıl hesaplarında ve halk takvimlerinde 19. yüzyıla kadar izleri görülür.

Kaynakça

  • Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lügati’t-Türk.
  • Osman Turan, On İki Hayvanlı Türk Takvimi, 1941.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, On İki Hayvanlı Türk Takvimi için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →