İçindekiler
İlim ve eserler
Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib Türkçe ilk büyük siyasetname olan Kutadgu Bilig’i, Kaşgarlı Mahmud ise Türkçenin ilk büyük sözlüğü Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü yazdı. Farabi, Aristo’dan sonra “ikinci öğretmen” sayıldı. Biruni Gaznelilerin, Gazzali Selçukluların himayesinde eser verdi; Türk sultanlarının sarayları âlimlerin toplandığı merkezler oldu.
Medrese ve rasathane
Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün kurduğu Nizamiye medreseleri, İslam dünyasında düzenli yükseköğretimin modeli oldu. Semerkant’ta Uluğ Bey’in rasathanesi döneminin en hassas yıldız cetvellerini hazırladı; bu geleneği Ali Kuşçu İstanbul’a taşıdı. Osmanlı’da Fatih’in Sahn-ı Seman ve Kanuni’nin Süleymaniye medreseleri bu zincirin devamıdır.
Vakıf ve şifahane
Türk–İslam medeniyetinin en güzel yönlerinden biri vakıf düzenidir. Hayır sahipleri cami, medrese, imaret, çeşme, köprü ve hastaneler yaptırıp gelirlerini kalıcı olarak bu hizmetlere bağladı. Kayseri’deki Gevher Nesibe Şifahanesi (1206) Anadolu’nun en eski hastane ve tıp okullarındandır; Edirne’deki II. Bayezid Darüşşifası’nda ise hastaların müzik ve su sesiyle de tedavi edildiği anlatılır.
Mimari ve sanat
Selçukluların taç kapıları, kümbetleri ve yol boyunca sıralanan kervansarayları; Osmanlı’nın kubbeli camileri ve Mimar Sinan’ın külliyeleri bu medeniyetin taştaki izleridir. Çini, hat, tezhip, ebru, minyatür ve halı sanatları da bu dönemde zirveye ulaştı.
Gönül ve tasavvuf
Ahmed Yesevi, Mevlânâ, Yunus Emre ve Hacı Bektaş-ı Veli gibi gönül insanları sevgiyi, hoşgörüyü ve insana saygıyı öğütledi. Ahilik teşkilatı esnafı dürüstlük, cömertlik ve kardeşlik ilkeleri etrafında birleştirdi. Bu değerler, farklı dinden ve dilden toplulukların yüzyıllarca bir arada yaşamasının zeminini oluşturdu.
Kaynakça
- Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ötüken.
- Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ, YKY.
- Doğan Kuban, Türk ve İslam Sanatı Üzerine Denemeler, Arkeoloji ve Sanat.