Gök Tanrı
Bu inanç dünyasının merkezinde Gök Tanrı (Tengri) vardı. Tanrı, göğün yaratıcısı, düzenin sahibi ve hükümdara kut veren yüce varlık olarak görülürdü. Orhun Yazıtları, Türk milletini yok olmaktan Tanrı’nın kurtardığını ve kağanları onun tahta çıkardığını anlatır. Tek ve yüce bir Tanrı anlayışının bulunması, Türklerin daha sonra İslam’ın tevhid inancını kolayca benimsemesinde önemli rol oynadı.
Yer-Sub ve kutsal yerler
Yazıtlarda “ıduk Yer-Sub” (kutsal yer ve sular) diye anılan güç, yurdu ve doğayı temsil ederdi. Ötüken ormanı, yüksek dağlar, ırmak kaynakları ve ulu ağaçlar kutsal sayılırdı. Yazıtlarda ayrıca anneleri ve çocukları koruyan Umay adı geçer.
Atalar ve ölüm
Ölen atanın ruhunun yaşamaya devam ettiğine inanılırdı. Cenaze törenlerinde yuğ adı verilen yas töreni yapılır, mezarın yanına ölenin yendiği düşmanları simgeleyen balballar dikilirdi. Yazıtlarda ölüm “uçmak” fiiliyle anlatılır; Eski Anadolu Türkçesinde cennet anlamına gelen “uçmak” kelimesi de bu inancın izi sayılır.
Kamlar
Ruhlarla ilişki kurduğuna, hastalıkları iyileştirdiğine inanılan kamlar, toplumun manevi hayatında önemli bir yer tutardı. Altay ve Sibirya Türklerinde bu gelenek, Ülgen ve Erlik gibi tanrısal varlıklarla birlikte günümüze kadar ulaştı. Konu Şamanizm maddesinde ayrıca anlatılır.
Başka dinlerle tanışma
Göktürk kağanlarından Taspar Budizme ilgi gösterdi. Uygur hükümdarı Bögü Kağan 762’de Maniheizmi devlet dini yaptı; Turfan’daki Uygurlar daha sonra Budist eserler ve olağanüstü duvar resimleri bıraktı. Hazar yöneticileri Yahudiliği benimsedi, bazı Türk ve Moğol boyları ise Nesturi Hristiyanlığı kabul etti. 10. yüzyıldan itibaren Türklerin büyük çoğunluğu İslam’ı seçti; bu süreç Türklerin İslamlaşması maddesinde anlatılır.
Kaynakça
- Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, TTK.
- Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, çev. Aykut Kazancıgil, Kabalcı.
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, TTK.