İçindekiler
Kökeni
Çin kaynaklarına göre Türkler, Aşina adlı bir soyun önderliğinde Altay dağlarının güneyinde yaşıyordu ve Juan-juan kağanlığı için demir işliyordu. Kuruluş efsanesine göre soy, katliamdan kurtulan bir çocuğu besleyen dişi bir kurttan türemişti (bkz. Bozkurt (Türeyiş) Destanı). Göktürk sancaklarının ucunda altın bir kurt başı bulunurdu.
I. Göktürk Kağanlığı (552–630)
Bumin’in 552’deki zaferinden sonra devlet hızla büyüdü. Mukan Kağan döneminde doğuda Kıtanlar ve Kırgızlar, batı kanadında İstemi Yabgu döneminde Akhunlar yenildi. Göktürkler Çin’deki rakip hanedanlardan ipek alıyor, İstemi Bizans’la elçi değiş tokuşu yapıyordu. Taspar Kağan (572–581) döneminde Budizm sarayda etkili oldu; Bugut Yazıtı bu döneme aittir.
581’den sonra taht kavgaları ve Sui hanedanının bölücü politikaları sonucunda kağanlık Doğu ve Batı olarak fiilen ikiye ayrıldı. Doğu Göktürkler 630’da Tang hanedanına yenildi; Batı Göktürkler (On Ok boyları) ise 659’da Tang egemenliğine girdi.
Fetret: Çin egemenliği (630–682)
Elli yıl süren bu dönemde Türk beyleri Çin unvanları aldı ve Tang ordularında savaştı. 639’da Kürşad adlı bir Türk prensinin kırk arkadaşıyla Tang imparatorunun sarayına baskın yaptığı rivayet edilir; bu olay Türk geleneğinde bağımsızlık ruhunun sembolü olarak anılır.
II. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı (682–744)
682’de İlteriş Kutluk Kağan isyan ederek devleti yeniden kurdu; Tonyukuk onun baş danışmanıydı. Kapgan Kağan döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin döneminde iç düzen yeniden sağlandı, Tang ile barışa dayalı ticaret kuruldu. Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları bu dönemin eseridir.
Bilge Kağan’ın 734’te zehirlenmesinden sonra kağanlık hızla zayıfladı. 742’de Basmıl, Uygur ve Karluk boyları birleşerek Göktürk kağanını devirdi; 744’te Uygurlar son Göktürk kağanını öldürüp Uygur Kağanlığı’nı kurdu.
Devlet ve toplum
Göktürk devleti kağanın ve eşi katunun başında olduğu bir boylar konfederasyonuydu. Kağanlık Kut anlayışına dayanırdı: Kağan, yönetme yetkisini Gök Tanrı’dan alırdı. Yabgu, şad, tigin, tudun, tarkan ve buyruk gibi unvanlar devlet teşkilatını oluşturuyordu. Kağanın kardeşleri ve oğulları ülkenin farklı bölgelerini yönetirdi. Ölen önemli kişiler için anıt mezarlar yapılır, mezarın önüne öldürdükleri düşmanları temsil eden balballar dikilirdi.
Kültür
Göktürkler, kendi alfabelerini geliştiren ilk Türk devletidir. Göktürk alfabesi ile yazılmış yazıtlar Moğolistan’dan Yenisey’e kadar geniş bir alana yayılır. Gök Tanrı, Umay ve kutsal Yer-Su inancı yazıtlarda açıkça görülür. Göktürk taş heykelleri ve madeni sanat eserleri, bozkır sanatının olgun örnekleridir.
Mirası
- “Türk” adının bir devletin ve milletin adı olarak tarihe girmesi bu devletle olmuştur.
- Orhun Yazıtları, Türk dilinin ve tarih bilincinin en eski yazılı belgeleridir.
- Kağan, katun, il, töre, bodun gibi kavramlar Türk siyasi geleneğinde yaşadı.
Soy ağacı
Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.
- Aşina soyu
- Bumin Kağanö. 552
- Kara (İssık) Kağan552–553
- Mukan Kağan553–572
- Taspar Kağan572–581
- İstemi Yabguö. 576
- Tardubatı kanadı
- Kutluk kolu · II. Kağanlık
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bilge Kağan716–734
- Tengri Kağan734–741
- Kül Tigin684–731
- Bilge Kağan716–734
- Kapgan Kağan692–716
- İnel Kağan716
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bumin Kağanö. 552
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler (3 cilt), TTK.
- Zhou shu, Sui shu, Jiu Tang shu, Xin Tang shu (Türk bölümleri).
- Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia, 1990.