Göktürkler ve Uygurlar · Kişi

İlteriş Kutluk Kağan

Elli yıllık Çin egemenliğine son verip II. Göktürk Kağanlığı’nı kuran kağan.

İlteriş Kutluk Kağan, Göktürk Kağanlığı’nın ikinci kez kurucusudur. 630’dan beri Tang Çin’ine bağlı yaşayan Doğu Göktürkleri 682’de başlattığı isyanla yeniden bağımsızlığa kavuşturdu. Orhun Yazıtları, onun küçük bir grupla dağlara çıkışını Türk milletinin dirilişi olarak anlatır. Bilge Kağan ve Kül Tigin’in babasıdır.

İçindekiler
  1. Çin egemenliği yılları (630–682)
  2. İsyan
  3. Seferleri
  4. Ailesi ve ölümü
  5. Mirası
  6. Soy ağacı
  7. Kaynakça

Çin egemenliği yılları (630–682)

630’da Doğu Göktürk Kağanlığı, iç karışıklıklar ve kıtlık yüzünden Tang hanedanına yenildi. Türk boyları Çin’in sınır bölgelerine yerleştirildi, beyler Çin unvanları aldı. Orhun Yazıtları bu dönemi acı bir dille anlatır: Beylik erkek evlatlar Çin’e kul, hanımlık kızlar cariye oldu; Türk beyleri Türk unvanlarını bırakıp Çin unvanları aldı ve Çin kağanına elli yıl hizmet etti.

İsyan

Kutluk, Aşina soyundan bir Türk beyiydi. Çin kaynaklarına göre 682’de isyan başlattı. Kül Tigin Yazıtı onun başlangıçta çok az adamla yola çıktığını söyler:

Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye işitip şehirde olan dağa çıkmış, dağda olan inmiş; toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı güç verdiği için babamın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş.

Kutluk’un gücü kısa sürede yüzlere ve binlere çıktı. Çin’de yetişmiş Türk devlet adamı Tonyukuk’un ona katılması isyanın dönüm noktası oldu. Tonyukuk’un önerisiyle Türkler, devletin eski merkezi Ötüken’e yerleşti.

Seferleri

Yazıtlara göre İlteriş Kağan hayatı boyunca kırk yedi sefer yaptı ve yirmi kez savaştı. Doğuda Kıtan ve Tatabıları, kuzeyde Dokuz Oğuzları, güneyde Tang sınır bölgelerini hedef aldı. Böylece Türk boyları yeniden tek bir kağanın etrafında toplandı.

Ailesi ve ölümü

İlteriş’in eşi İl Bilge Katun’du; yazıtlar onu Tanrı’nın Kutluk’la birlikte yücelttiği bir ana olarak anar. Oğulları Bilge (Mogilyan) ve Kül Tigin babaları öldüğünde küçük yaştaydı. İlteriş 691 ya da 692’de öldüğünde tahta, töre gereği kardeşi Kapgan geçti.

Mirası

  • II. Göktürk Kağanlığı (682–744) onun isyanıyla kuruldu.
  • Orhun Yazıtları, onun hikâyesini “devletini kaybeden milletin yeniden dirilişi” olarak anlatır.

Soy ağacı

Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK (Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü 11–14).
  • Jiu Tang shu, 194. bölüm.
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, İlteriş Kutluk Kağan için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →