Çin egemenliği yılları (630–682)
630’da Doğu Göktürk Kağanlığı, iç karışıklıklar ve kıtlık yüzünden Tang hanedanına yenildi. Türk boyları Çin’in sınır bölgelerine yerleştirildi, beyler Çin unvanları aldı. Orhun Yazıtları bu dönemi acı bir dille anlatır: Beylik erkek evlatlar Çin’e kul, hanımlık kızlar cariye oldu; Türk beyleri Türk unvanlarını bırakıp Çin unvanları aldı ve Çin kağanına elli yıl hizmet etti.
İsyan
Kutluk, Aşina soyundan bir Türk beyiydi. Çin kaynaklarına göre 682’de isyan başlattı. Kül Tigin Yazıtı onun başlangıçta çok az adamla yola çıktığını söyler:
Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye işitip şehirde olan dağa çıkmış, dağda olan inmiş; toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı güç verdiği için babamın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş.
Kutluk’un gücü kısa sürede yüzlere ve binlere çıktı. Çin’de yetişmiş Türk devlet adamı Tonyukuk’un ona katılması isyanın dönüm noktası oldu. Tonyukuk’un önerisiyle Türkler, devletin eski merkezi Ötüken’e yerleşti.
Seferleri
Yazıtlara göre İlteriş Kağan hayatı boyunca kırk yedi sefer yaptı ve yirmi kez savaştı. Doğuda Kıtan ve Tatabıları, kuzeyde Dokuz Oğuzları, güneyde Tang sınır bölgelerini hedef aldı. Böylece Türk boyları yeniden tek bir kağanın etrafında toplandı.
Ailesi ve ölümü
İlteriş’in eşi İl Bilge Katun’du; yazıtlar onu Tanrı’nın Kutluk’la birlikte yücelttiği bir ana olarak anar. Oğulları Bilge (Mogilyan) ve Kül Tigin babaları öldüğünde küçük yaştaydı. İlteriş 691 ya da 692’de öldüğünde tahta, töre gereği kardeşi Kapgan geçti.
Mirası
- II. Göktürk Kağanlığı (682–744) onun isyanıyla kuruldu.
- Orhun Yazıtları, onun hikâyesini “devletini kaybeden milletin yeniden dirilişi” olarak anlatır.
Soy ağacı
Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.
- Aşina soyu
- Bumin Kağanö. 552
- Kara (İssık) Kağan552–553
- Mukan Kağan553–572
- Taspar Kağan572–581
- İstemi Yabguö. 576
- Tardubatı kanadı
- Kutluk kolu · II. Kağanlık
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bilge Kağan716–734
- Tengri Kağan734–741
- Kül Tigin684–731
- Bilge Kağan716–734
- Kapgan Kağan692–716
- İnel Kağan716
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bumin Kağanö. 552
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK (Kül Tigin Yazıtı, doğu yüzü 11–14).
- Jiu Tang shu, 194. bölüm.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.