Bozkır mirası · Kavram ve eser

Yurt ve otağ

Kafes duvarlı, keçe örtülü taşınabilir bozkır evi; ortasındaki tündük halkası gökyüzüne açılan kapıdır. UNESCO somut olmayan kültürel miras (2014).

Yurt (Türkçede ayrıca keçe ev, ak ev, kara ev; hükümdar çadırına otağ denir), Orta Asya bozkırlarında binlerce yıldır kullanılan, ahşap kafes duvarlı ve keçe örtülü, kurulup sökülebilen taşınabilir evdir. Göçebe hayatın merkezi olan yurt, aile, misafirperverlik ve evrenin bir küçük modeli olarak da anlam taşır. “Kırgız ve Kazak yurtlarını yapmaya ilişkin geleneksel bilgi ve beceriler” 2014’te UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı.

Yapısı

  • Kerege: Birbirine geçmeli ahşap çıtalardan oluşan, açılıp kapanabilen kafes duvar.
  • Uuk: Duvardan tepedeki halkaya uzanan eğri çatı çubukları.
  • Tündük (çanırak): Çatının ortasındaki dairesel ahşap halka. Duman buradan çıkar, ışık buradan girer.
  • Keçe: Koyun yününden yapılan, yalıtım sağlayan örtüler; dışı ve içi dokuma kuşaklarla bağlanır.

Bir yurt, bir aile tarafından birkaç saatte kurulup sökülebilir ve develer ya da atlarla taşınabilir.

Anlamı

Yurdun içi belirli bir düzene göre yerleşilir: Kapının karşısındaki onur yeri (tör) misafirlere ve yaşlılara ayrılır; erkekler ve kadınlar için ayrı bölümler vardır. Tündük, gökyüzüne açılan kapı olarak kutsal sayılır ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Kırgızistan bayrağının ortasındaki güneşin içinde bir tündük bulunur. “Yurt” kelimesi Türkçede bugün “vatan” anlamında yaşar.

Kaynakça

  • UNESCO, “Traditional knowledge and skills in making Kyrgyz and Kazakh yurts” (2014).
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, Kültür Bakanlığı.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Yurt ve otağ için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →