Osmanlı ile ilişki
1475’te Osmanlı donanmasının Kırım’daki Ceneviz kolonilerini almasından sonra Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine girdi. Kırım hanları Osmanlı seferlerine süvarileriyle katıldı; Giray hanedanı Osmanlı’da, Osmanlı soyu tükenirse tahta geçebilecek hanedan olarak itibar görürdü.
Kültür
Bahçesaray’daki Han Sarayı ve Zincirli Medrese hanlığın önemli yapılarıdır. Kırım Tatarcası, Kıpçak Türkçesinin bir koludur.
Yıkılış
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım, Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız sayıldı; 1783’te Rusya tarafından ilhak edildi. Bu olay, Osmanlı’nın kaybettiği ilk Müslüman Türk toprağı olarak derin iz bıraktı.
Kuruluş
Hacı Giray, 1441’de Kırım’da bağımsız bir hanlık kurdu ve yaklaşık üç yüz elli yıl sürecek Giray hanedanını başlattı. Oğlu Mengli Giray, hanlığı Osmanlı ile ittifak içinde güçlendirdi; Altın Orda’nın son kalıntısı olan Büyük Orda’ya 1502’de son verdi.
Bahçesaray
Hanlığın başkenti Bahçesaray, 16. yüzyılda Sahib Giray zamanında kuruldu. Han Sarayı’ndaki “Gözyaşı Çeşmesi”, Rus şairi Puşkin’in ünlü şiirine konu oldu. Gözleve’deki Cuma Camii’nin Mimar Sinan’ın eseri olduğu kabul edilir. Kırım hanlarının çoğu şair, hattat ve musikişinastı; Gazi Giray Han, “Gazâyî” mahlasıyla şiirler yazdı.
Kırım Tatarları bugün
Rus ilhakından sonra Kırım Tatarlarının büyük bölümü Osmanlı topraklarına göç etti. 18 Mayıs 1944’te Sovyet yönetimi yarımadada kalan Kırım Tatarlarının tamamını Orta Asya’ya sürgün etti; bu sürgün binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Kırım Tatarları 1990’lardan sonra kısmen yurtlarına dönebildi. Türkiye’de de Kırım kökenli büyük bir topluluk yaşar.
Kaynakça
- Halil İnalcık, “Kırım Hanlığı”, İslâm Ansiklopedisi.
- Alan Fisher, The Crimean Tatars, 1978.