Türk–İslam · Devlet

Kırım Hanlığı

Altın Orda’dan doğan, Giray hanedanının yönettiği ve üç yüz yıl Osmanlı’nın kuzeydeki müttefiki olan Türk hanlığı.

Kırım Hanlığı, Altın Orda’nın dağılması sırasında Kırım yarımadasında kurulan Türk hanlığıdır. Kurucusu Hacı Giray, Cengiz soyundan gelen Giray hanedanını başlattı.

İçindekiler
  1. Osmanlı ile ilişki
  2. Kültür
  3. Yıkılış
  4. Kuruluş
  5. Bahçesaray
  6. Kırım Tatarları bugün
  7. Kaynakça

Osmanlı ile ilişki

1475’te Osmanlı donanmasının Kırım’daki Ceneviz kolonilerini almasından sonra Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine girdi. Kırım hanları Osmanlı seferlerine süvarileriyle katıldı; Giray hanedanı Osmanlı’da, Osmanlı soyu tükenirse tahta geçebilecek hanedan olarak itibar görürdü.

Kültür

Bahçesaray’daki Han Sarayı ve Zincirli Medrese hanlığın önemli yapılarıdır. Kırım Tatarcası, Kıpçak Türkçesinin bir koludur.

Yıkılış

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım, Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız sayıldı; 1783’te Rusya tarafından ilhak edildi. Bu olay, Osmanlı’nın kaybettiği ilk Müslüman Türk toprağı olarak derin iz bıraktı.

Kuruluş

Hacı Giray, 1441’de Kırım’da bağımsız bir hanlık kurdu ve yaklaşık üç yüz elli yıl sürecek Giray hanedanını başlattı. Oğlu Mengli Giray, hanlığı Osmanlı ile ittifak içinde güçlendirdi; Altın Orda’nın son kalıntısı olan Büyük Orda’ya 1502’de son verdi.

Bahçesaray

Hanlığın başkenti Bahçesaray, 16. yüzyılda Sahib Giray zamanında kuruldu. Han Sarayı’ndaki “Gözyaşı Çeşmesi”, Rus şairi Puşkin’in ünlü şiirine konu oldu. Gözleve’deki Cuma Camii’nin Mimar Sinan’ın eseri olduğu kabul edilir. Kırım hanlarının çoğu şair, hattat ve musikişinastı; Gazi Giray Han, “Gazâyî” mahlasıyla şiirler yazdı.

Kırım Tatarları bugün

Rus ilhakından sonra Kırım Tatarlarının büyük bölümü Osmanlı topraklarına göç etti. 18 Mayıs 1944’te Sovyet yönetimi yarımadada kalan Kırım Tatarlarının tamamını Orta Asya’ya sürgün etti; bu sürgün binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Kırım Tatarları 1990’lardan sonra kısmen yurtlarına dönebildi. Türkiye’de de Kırım kökenli büyük bir topluluk yaşar.

Kaynakça

  • Halil İnalcık, “Kırım Hanlığı”, İslâm Ansiklopedisi.
  • Alan Fisher, The Crimean Tatars, 1978.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Kırım Hanlığı için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →