İçindekiler
Kuruluşu
742’de Basmıl, Uygur ve Karluk boyları birleşerek Göktürk kağanını devirdi. 744’te Uygur beyi Kutluk Bilge Kül, Basmılları da yenerek kağan oldu ve Ötüken’e yerleşti. Oğlu Moyunçur (Bayan Çor, 747–759), Karlukları ve diğer boyları itaat altına aldı; Şine Usu Yazıtı onun hükümdarlığını anlatır.
Tang hanedanı ve An Lushan isyanı
755’te başlayan An Lushan isyanı Tang hanedanını çöküşün eşiğine getirdi. Tang sarayının yardım istemesi üzerine Uygur ordusu 757’de Chang’an ve Luoyang’ın geri alınmasına katıldı. 762’de Bögü Kağan Luoyang’ı yeniden isyancılardan aldı. Bu yardımın karşılığında Tang hanedanı Uygurlara her yıl büyük miktarda ipek verdi ve at–ipek ticaretinde Uygurlar lehine bir düzen kuruldu. Uygur kağanlarıyla Tang prensesleri arasında evlilikler yapıldı.
Şehirler ve yerleşik kültür
Uygurlar, bozkırda büyük şehirler kuran ilk Türk devleti sayılır. Ordu-Balık, yüksek toprak surları, sarayı ve tapınaklarıyla Arap seyyah Temim bin Bahr’ın da anlattığı büyük bir şehirdi. Bay-Balık gibi başka şehirler de kuruldu. Soğdlu tüccarlar şehir hayatında, ticarette ve dinî yaşamda önemli rol oynadı.
Maniheizm
762–763’te Bögü Kağan, Luoyang’da tanıştığı Mani rahiplerini Ordu-Balık’a getirdi ve Maniheizmi devlet dini yaptı. Bu dönüşüm, kitap kültürünü, minyatür sanatını ve Soğd alfabesinden geliştirilen Uygur yazısını yaygınlaştırdı. Karabalgasun Yazıtı, Türkçe, Soğdca ve Çince olarak bu olayları anlatır.
Yıkılış
9. yüzyılın başında taht kavgaları, salgın hastalık ve kıtlık devleti zayıflattı. 840’ta Yenisey Kırgızları büyük bir saldırıyla Ordu-Balık’ı ele geçirdi, kağanı öldürdü. Uygurların bir bölümü Kansu’ya, bir bölümü Turfan ve Beşbalık’a göç etti. Burada kurulan Turfan (Koço) Uygur Devleti, Budizm ve Maniheizmin parlak bir merkezi oldu ve 13. yüzyılda Moğollara barışla bağlandı. Uygur yazısı ve katipleri, Moğol İmparatorluğu’nun yönetiminde de kullanıldı.
Mirası
- Bozkırda şehirleşme ve yazı kültürünün ilk büyük örneğidir.
- Uygur alfabesi, sonraki yüzyıllarda Moğol ve Mançu alfabelerinin temeli oldu.
- Turfan’da bulunan Uygur metinleri, Türk dili ve kültürü için paha biçilmez kaynaklardır.
Soy ağacı
Yağlakar hanedanı · Uygur kağanları
- Kutluk Bilge Kül Kağan744–747
- Moyunçur (Bayan Çor)747–759
- Bögü Kağan759–779
- Moyunçur (Bayan Çor)747–759
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Şine Usu, Tes, Terhin ve Karabalgasun yazıtları.
- Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T’ang Dynastic Histories, 1972.
- Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire, Brill, 2005.