Kuruluş
Eyyubîler, Kıpçak bozkırından getirilen genç köle askerlerden güçlü bir ordu kurmuştu. 1250’de bu askerler yönetimi ele geçirdi. İlk dönem (1250–1382) Bahrî Memlükler olarak bilinir ve sultanların çoğu Kıpçak Türküdür; ikinci dönemde (1382–1517) Çerkez asıllı Burcî Memlükler yönetti.
Ayn Calut
1260’ta Memlük ordusu Filistin’deki Ayn Calut’ta Moğolları yendi. Bu zafer, Moğolların Mısır’a ilerlemesini durdurdu. Savaşta öne çıkan Baybars kısa süre sonra sultan oldu ve Haçlıların kalan kalelerine karşı başarılı seferler yaptı.
Kültür
Memlük döneminde Kahire, İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biriydi. Kıpçak Türkçesiyle sözlükler ve dil kitapları yazıldı; bunlar bugün Kıpçak Türkçesinin önemli kaynaklarıdır.
Yıkılış
Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidabık’ta ve 1517’de Ridaniye’de Memlükleri yendi; Mısır ve Suriye Osmanlı topraklarına katıldı.
Baybars ve halifelik
Ayn Câlût zaferinin kahramanı Baybars, Kıpçak bozkırında doğmuş ve köle olarak Mısır’a getirilmişti. 1260’ta sultan olduktan sonra Bağdat’ın Moğollar tarafından yıkılmasıyla sona eren Abbasî halifeliğini 1261’de Kahire’de yeniden kurdu. Böylece Kahire, İslam dünyasının manevi merkezlerinden biri oldu. Baybars ayrıca Suriye’deki Haçlı kalelerine karşı başarılı seferler yaptı.
Haçlıların sonu
Sultan Kalavun ve oğlu el-Eşref Halil, Baybars’ın başlattığı mücadeleyi sürdürdü. 1291’de Akka’nın alınmasıyla Haçlıların Doğu Akdeniz’deki son büyük kalesi de düştü. Haçlı seferleri böylece Türk asıllı Memlük sultanlarının elinde kesin olarak sona erdi.
Türkçe eserler
Memlük sarayında Türkçe saygın bir dildi. Ebû Hayyân’ın Kitâbü’l-İdrâk li-Lisâni’l-Etrâk adlı eseri gibi Arapça yazılmış Türkçe sözlük ve dil bilgisi kitapları, Kıpçak Türkçesinin bugün en önemli kaynakları arasındadır. Kahire’deki Sultan Hasan Camii gibi görkemli yapılar Memlük mimarisinin zirvesini gösterir.
Kaynakça
- Robert Irwin, The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate, 1986.
- İsmail Yiğit, “Memlükler”, TDV İslâm Ansiklopedisi.