Batı kanadı
Bozkır devlet geleneğinde ülke doğu ve batı kanatlarına ayrılırdı. Bumin doğuyu ve devletin merkezi Ötüken’i yönetirken İstemi batıda, Tanrı dağları ve Yedisu bölgesinde bulunuyordu. Batı kanadının hükümdarı doğudaki kağana bağlı sayılırdı ama dış politikada geniş bir serbestliğe sahipti. Orhun Yazıtları İstemi’yi Bumin ile birlikte “kağan” olarak anar.
Akhunların yıkılışı
Orta Asya’nın güneyinde güçlü bir devlet olan Akhunlar, hem Türklerin hem de Sasanilerin rakibiydi. İstemi, Sasani Şahı I. Hüsrev (Anuşirvan) ile ittifak kurdu. Rivayete göre bu ittifak bir akrabalıkla pekiştirildi ve İstemi’nin kızı Hüsrev ile evlendi. İki taraf 557 ile 563 arasında Akhunlara saldırdı. Buhara yakınlarında yapılan büyük bir savaşta Akhunlar yenildi ve toprakları paylaşıldı: Amuderya’nın kuzeyi Türklere, güneyi Sasanilere kaldı.
İpek ve diplomasi
Akhunların yıkılmasından sonra İpek Yolu’nun Orta Asya kesimi Türklerin eline geçti. Türklere bağlı Soğdlu tüccarlar ipeği batıya satmak istiyordu; ancak Sasaniler, Türk ipeğinin topraklarından geçerek Bizans’a ulaşmasını istemedi. Rivayete göre Hüsrev, Türk elçilerinin getirdiği ipeği satın alıp gözlerinin önünde yaktırdı; ikinci elçi heyetinin üyeleri ise zehirlenerek öldürüldü.
İstemi bunun üzerine Sasanileri aşarak doğrudan Bizans’la anlaşma yolunu seçti. 568’de Soğdlu Maniakh başkanlığındaki Türk elçileri, Kafkasya üzerinden İstanbul’a ulaşıp İmparator II. Justinos ile görüştü. Bizans aynı yıl Zemarkhos başkanlığında bir heyeti İstemi’nin yazlık merkezine gönderdi. Zemarkhos’un anlatımı, Türk hükümdarının altın tahtını, ipek çadırlarını ve elçilerin ateşten geçirilerek arındırılmasını anlatan değerli bir tanıklıktır. Türk–Bizans ittifakı, Sasanilere karşı uzun bir savaşın da başlangıcı oldu.
Ölümü
İstemi 576’da öldü. Aynı yıl Türklere gelen Bizans elçisi Valentinos, yas tutan Türk sarayıyla karşılaştı. İstemi’nin oğlu Tardu ya da yakını Türk-şad (Bizans kaynaklarında Turksanthos), Bizans’ın Avarlarla anlaştığı için ihanet ettiğini söyleyerek elçiyi sertçe karşıladı. Türk–Bizans ilişkileri bundan sonra bozuldu ve Türkler Kırım’daki Bizans şehri Bosporos’u kuşattı. İstemi’nin yerine oğlu Tardu geçti.
Mirası
- Göktürk egemenliğini Amuderya ve Kafkasya’ya taşıdı.
- Çin, İran ve Bizans’la aynı anda diplomasi yürüten ilk Türk hükümdarıdır.
- Batı kanadı, ilerleyen yıllarda Batı Göktürk Kağanlığı olarak ayrı bir devlete dönüştü.
Soy ağacı
Aşina hanedanı · Göktürk kağanlarıI. Kağanlık kurucuları kardeştir; II. Kağanlık’ı kuran Kutluk kolu da Aşina soyundandır. İki kol arasındaki kuşaklar kaynaklarda kesin değildir.
- Aşina soyu
- Bumin Kağanö. 552
- Kara (İssık) Kağan552–553
- Mukan Kağan553–572
- Taspar Kağan572–581
- İstemi Yabguö. 576
- Tardubatı kanadı
- Kutluk kolu · II. Kağanlık
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bilge Kağan716–734
- Tengri Kağan734–741
- Kül Tigin684–731
- Bilge Kağan716–734
- Kapgan Kağan692–716
- İnel Kağan716
- İlteriş Kutluk Kağan682–692
- Bumin Kağanö. 552
Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.
Kaynakça
- Menandros Protektor, Fragmentler (çev. R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman, 1985).
- Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK.
- Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, TTK.
- Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History, Brill, 2005.