Osmanlı · Kavram ve eser

Osmanlı devlet teşkilatı

Padişah, Divan-ı Hümayun, tımar, kadılık ve devşirme gibi kurumlarla altı yüzyıl ayakta kalan Osmanlı yönetim düzeni.

Osmanlı devlet teşkilatı, Türk bozkır geleneğini, İslam hukukunu ve Bizans’tan devralınan bazı uygulamaları birleştiren bir yönetim düzenidir. Merkezde padişah, onun etrafında Divan-ı Hümayun, taşrada tımar ve kadılık sistemi bulunuyordu. Bu düzen, farklı din ve dillerden milyonlarca insanı yüzyıllarca bir arada yönetmeyi başardı.

İçindekiler
  1. Padişah ve hanedan
  2. Divan-ı Hümayun
  3. Tımar sistemi
  4. Kadılık ve adalet
  5. Devşirme ve Enderun
  6. Soy ağacı
  7. Kaynakça

Padişah ve hanedan

Ülke, Türk devlet anlayışındaki gibi hanedanın ortak malı sayılırdı. Padişah devletin başı, ordunun başkomutanı ve 1517’den sonra halifeydi. Şehzadeler sancaklara gönderilerek yönetimi öğrenirdi; 17. yüzyıldan sonra ise hanedanın en yaşlı erkeğinin tahta geçtiği ekberiyet usulü benimsendi.

Divan-ı Hümayun

Devlet işleri Topkapı Sarayı’ndaki Divan-ı Hümayun’da görüşülürdü. Sadrazam (vezîriâzam) padişahın mutlak vekiliydi. Kubbealtı vezirleri, ilmiye sınıfının başları olan Rumeli ve Anadolu kazaskerleri, maliyeden sorumlu defterdarlar ve padişahın tuğrasını çeken nişancı divanın üyeleriydi. 16. yüzyıldan sonra bir süre Divan’ı padişah kafesli pencerenin ardından izledi.

Tımar sistemi

Fethedilen toprakların büyük kısmı devletindi (mîrî arazi). Bu toprakların vergi geliri, karşılığında savaşa atlı asker (sipahi) getiren kişilere tımar olarak verilirdi. Böylece hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu beslenir, köylü toprağını işlemeye devam eder, taşrada güvenlik sağlanırdı.

Kadılık ve adalet

Her kazada bir kadı bulunurdu. Kadı hem hâkim hem de belediye ve noter işlerinin sorumlusuydu. İslam hukukunun yanında padişahların çıkardığı kanunnameler de uygulanırdı; Fatih ve Kanuni dönemi kanunnameleri bu geleneğin en bilinen örnekleridir. Gayrimüslim topluluklar kendi din ve aile işlerinde geniş bir özerkliğe sahipti.

Devşirme ve Enderun

Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocuklarından seçilenler Müslüman Türk ailelerin yanında yetiştirilir, sonra Yeniçeri Ocağı’na ya da sarayın Enderun okuluna alınırdı. Enderun’da yetişenler arasından sadrazamlar, kaptan-ı deryalar ve Mimar Sinan gibi sanatkârlar çıktı. Bu düzen, yeteneğe dayalı bir yükselme yolu açıyordu.

Soy ağacı

Osmanlı hanedanı · Ertuğrul’dan Kanuni’ye

Osmanlı hanedanı · II. Selim’den Vahdeddin’eKanuni’nin oğlu II. Selim’den son padişah VI. Mehmed ve son halife Abdülmecid Efendi’ye kadar. 17. yüzyıldan sonra taht çoğu zaman kardeşe ya da amca oğluna geçti (ekberiyet); ağaçta yalnız baba-oğul bağları gösterilir.

  • II. Selim1566–1574
    • III. Murad1574–1595
      • III. Mehmed1595–1603
        • I. Ahmed1603–1617
          • II. Osman (Genç)1618–1622
          • IV. Murad1623–1640
          • İbrahim1640–1648
            • IV. Mehmed (Avcı)1648–1687
              • II. Mustafa1695–1703
                • I. Mahmud1730–1754
                • III. Osman1754–1757
              • III. Ahmed1703–1730
                • III. Mustafa1757–1774
                • I. Abdülhamid1774–1789
                  • IV. Mustafa1807–1808
                  • II. Mahmud1808–1839
                    • Abdülmecid1839–1861
                      • V. Murad1876
                      • II. Abdülhamid1876–1909
                      • V. Mehmed Reşad1909–1918
                      • VI. Mehmed Vahdeddin1918–1922
                    • Abdülaziz1861–1876
                      • Abdülmecid Efendihalife 1922–1924
            • II. Süleyman1687–1691
            • II. Ahmed1691–1695
        • I. Mustafa1617–1618 · 1622–1623

Altı çizili adlar kendi maddesine açılır. Yıllar hüküm süresini, “ö.” ölüm yılını gösterir. Geniş ağaçlar yana kaydırılır.

Kaynakça

  • Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600), YKY.
  • İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, TTK.
  • Mehmet İpşirli, “Divân-ı Hümâyun”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
Bu konuyu videoya dönüştürTarih Ajanı Studio, Osmanlı devlet teşkilatı için kaynaklı senaryo, görsel ve seslendirme hazırlar.
Studio’da başla →